«والتر پوش» در گفتوگو با «شرق»:
بدون حرفهای تند چیزی برای تندروها نمیماند
فرنگیس بیات
«والتر پوش»، رییس بخش خاورمیانه و آفریقای اندیشکده آلمانی روابط و امنیت بینالمللی (SWP) است. مورخ است و بنابر همین پیشینه مطالعاتی، برای تحلیل مسایل ایران و خاورمیانه به نمونههای تاریخی اروپایی بسیار اشاره میکند. کانون توجهش سیاست خارجی ایران و عناصر سازنده آن است و آن را توازنی از ایدئولوژی اسلامگرایی-جهانسومگرایی و البته عناصر واقعگرایانه که عمدتا رنگ ناسیونالیسم دارند، میداند. در اواسط سپتامبر در برلین فرصت گفتوگویی با او دست داد و سهساعتی طول کشید. اما آنچه از این گفتوگو خواهید خواند پرسش و پاسخ زیر است. مابقی، بازخوانیهای تاریخی اروپا بود؛ اینکه خاورمیانه قرن نوزدهم خود را میگذراند و تاریخ اروپا در دوران صلح مسلح برای خاورمیانه امروز آموختنیهای بسیاری دارد. همیشه در مورد آلمان، ذهنها متوجه توان اقتصادی این کشور است. آلمان را با موفقیتهای اقتصادی میشناسند. اما در حوزه سیاست، گاهی رسانهها و ناظران این انتقاد را مطرح میکنند که وزن سیاسی آلمان در عرصه بینالملل، همسنگ جایگاه اقتصادی این کشور نیست... درست است. اما باید بدانیم بههرحال آلمان تجربههای
بد و ناموفقی از دو جنگ بزرگ داشته است. اصلا شاید حضور بینالمللی برای مردم این کشور به معنای نوعی جنگ تعبیر شود. با این پیشزمینه تاریخی، خیلی واقعبینانه است که مردم آلمان چندان اشتیاقی به افزایش نقش کشور خود در عرصه بینالمللی نداشته باشند. در عین حال آلمانیها میدانند که حرفنزدن از حرفزدن با بلندگو بهتر است! دادزدن، شیوه مردمانی است که خود را در صحنه بینالمللی خیلی قدرتمند میدانند و علاقه دارند که این قدرت را به نمایش بگذارند. آلمان اینطور نیست. آلمان قدرت دارد اما دنبال نمایش قدرت نیست. نمایش قدرت چه اهمیتی دارد؟ مثلا داشتن همین تسلیحات اتمی، دیگر به چه دردی میخورد؟ عصر اینها تمام شده و دوره مولفههای تازه قدرت آغاز شده است. بهنظرم آلمانها این مولفههای جدید قدرت را به خوبی درک کردهاند. آلمان قدرت قرن بیستویکمی است. قدرتطلبی و بازیهای اینچنینی قدرت، مربوط به قرن نوزدهم و بیستم بود. هماکنون بزرگترین تهدید، همین افراطیگری است که برای مقابله با آن هم دیگر توان صرف نظامی به کار نمیآید. الان ماهیت تهدیدات عوض شده، طبیعی است که ماهیت قدرتها هم تغییر کند. با این همه بهنظر میرسد
آلمان سیاست منسجمی در حوزه خارجی ندارد. درست است که این کشور یک قدرت بزرگ صلحطلب و غیر تهاجمی است اما گویی سیاست خارجیاش در میانه بحثهای مختلف غوطهور است. «ویلی برانت» از تنشزدایی با اروپای شرقی حرف میزد و «هلموت کهل» از آلماناروپایی در مقابل اروپایآلمانی (همکاری با همسایه و پیوندهای آتلانتیکی). «شرودر» دورهای کوتاه در کنار فیشر حتی از مداخله در کوزوو حمایت کرد اما دوره مرکل را خیلی نمیتوان فرمولبندی کرد. آلمان بعد از اتحاد، تجربههای جدیدی را از سر میگذراند. فضای دوره جنگ سرد متفاوت بود. برای نمونه در خاورمیانه اصلا چنین نیروهایی وجود نداشتند و وضع این منطقه هرگز اینگونه نبود. خاورمیانه منطقه دولت - ملتها بود نه مثل امروز خاورمیانه جنبشها یا حرکتها. امروز دنیا خیلی پیچیده شده است. درست است که خشونتها بیشتر شده اما واقعا راهحل نظامی هم دیگر جواب نخواهد داد. امروز دنیا خیلی پیچیده شده است. آنچه به همه سیاستهای اروپاییها معنا میدهد و در واقع چارچوب اصلی همه سیاستهاست واحد ماندن و واحد عملکردن اروپاست، این را باید مثل قطبنما دید. در اروپای امروز پوتین خیلی کلاسیک و قدیمی عمل
میکند؛ مثل پادشاهان قرن 19 و اوایل قرن 20. اروپا دنبال حل مسایل است اما این پاسخ، یک پاسخ واحد باید باشد. آنچه مهم است همین اتحاد و هماهنگی میان آلمان و فرانسه و البته با لهستان است. سیاستهای صدراعظمهای پیشین (آلمان) خیلی خوب بوده اما شرایط امروز آنقدر پیچیده است که واقعا نمیشود برای سیاست خارجی فرمولی پیشنهاد کرد. باید به اقتضای هر مساله، راه حل جدیدی پیدا کرد. در داخل آلمان سیاست خارجی از جمله مسایل مورد انتقاد است. انتقاد از «وستروله» و «فرانک اشتاینمایر» بهخوبی شنیده میشود. وزیر خارجه کنونی بهدنبال نوعی سیاست خارجی فعال و متکیبهنفس در صحنه بینالمللی است. گفته میشود حتی وزیر نوعی مناظره عمومی بهراه انداخته و در حال نوعی بازنگری است. سیاست خارجی آلمان به کدامسو میرود؟ خیلی عادی است که وزیری که تازه سرکار میآید جهتگیری جدیدی را اتخاذ کند. نظر شما در مورد «اشتاین مایر» درست است، او تجربه خیلی بیشتر و متنوعتری از وزیر قبلی دارد و با تجربهترین سیاستمدار در حوزه سیاست خارجی است و هماهنگیهای خوبی با مرکل دارد. اشتاین مایر، از نسل قدیمی و کارکشته سیاست خارجی است و میداند
چه چیز را، چه موقع جلوی رسانهها یا در تلویزیون بگوید و چه چیز را به مرکل واگذارد. او هم بهلحاظ فرمی و هم بهلحاظ ماهیتی، هماهنگیهای بیشتری با مرکل دارد. «وستروله» از نسل جوانی بود که تجربهاش قابل مقایسه با اشتاینمایر نیست. با وجودی که صدراعظم و وزیر خارجه آلمان از دوحزب متفاوت هستند بازهم معتقدید که هماهنگی بیشتری در سیاست خارجی بهوجود آمده است؟ بله، حتی با وجود اینکه آنها از دو حزب متفاوت هستند، وستروله از نسل دیگری بود اما آشنایی میان اشتاینمایر و مرکل به تقسیم کار و موضعگیری ختم شده است و این یعنی هماهنگی موثرتر. این هماهنگی اروپایی که تاکید میکنید چه تاثیری میتواند بر پرونده هستهای ایران داشته باشد. بهویژه هماهنگی میان آلمان و فرانسه به عنوان دو عضو گروه 1+5؟ البته باید بگویم اگر تجربه تاریخی جنگهای میان این دو کشور را بیاد بیاوریم باید بگوییم اینها سالهاست که روابط خیلی خوبی با هم دارند. صلح در اروپا به صلح میان این دو کشور وابسته است. در سطح سیاست خارجی اروپا هم، فرمولE3 خیلی قوی شده است. حتی زمانیکه این دوکشور درمورد مسایل درونی اتحادیه اروپا باهم
اختلاف نظر دارند، درمورد مسیر سیاست خارجی هماهنگی، کامل و بینقص است. این فرمولی است که جواب داده و نحوه برخورد با پرونده هستهای ایران هم یکی از نشانههای این انسجام است. ایران در سیاست خارجی اروپا موضوعی است که در مورد نحوه برخورد با آن هماهنگی و انسجام بسیار زیادی در میان اعضای اتحادیه اروپا وجود دارد. ولی عدهای معتقدند اکنون برخلاف 10سال قبل، پرونده هستهای ایران بیشتر موضوعی است بین تهران و واشنگتن، تا ایران و سایر مذاکرهکنندگان 1+5 از جمله اروپاییها. بهنظر شما اروپا در راهحلهای مربوط به پرونده هستهای ایران به حاشیه نرفته است؟ ایران و آمریکا البته در جاهای دیگر هم با هم حرف زدهاند و همکاری داشتهاند؛ از جمله سرنگونی طالبان و عراق، اینها همه وجود دارد. با وجود این برخی جناحهای تندرو در دو طرف، دایم مذاکرات را میکوبند. اصلا بدون این حرفهای تند چیز دیگری برای تندروها نمیماند... با وجودی که همه کارشناسان آمریکایی و غیر آمریکایی به واشنگتن میگویند این بحران به ضرر آمریکاست اما بدون این تندرویها، چیزی از سیاست خارجی جناح تندرو آمریکا در قبال ایران باقی نمیماند. این مساله
از هردو طرف باید جدی گرفته و یکبار و برای همیشه حل شود. چقدر به گروه فعلی مذاکرهکننده خوشبین هستید؟ بهنظر من شرایط پرونده هستهای مانند 10سال پیش است. در واقع این فرآیند مذاکره است که برای همه طرفها اهمیت دارد نه لزوما نتیجه آن. اروپاییها دارند نشان میدهند که بله، ما در سیاست بینالمللی نقش داریم. آمریکاییها دارند میگویند که بله، ما درگیر استقرار امنیت جهانی هستیم. چینیها که نفت میخواهند و امنیت، اولی را دارند و دومی را از طریق شرکت در مذاکرات دنبال میکنند. شرایط روسیه هم که دیگر مشخص است. خیلی از قدرتهای منطقهای میخواهند خود را در سطح جهانی بالا بکشند؛ مانند ترکیه و عربستان که سالها بود نقش ایران را نمیپذیرفتند و در سطوح مختلف آن را به چالش میکشیدند اما حالا میبینیم که ایران هر ماه سر میز مذاکره با قدرتهای جهانی است. مقامات خیلی از کشورها از خدا میخواهند که با وزیر خارجه آمریکا دیدار کنند، ایرانیها هر ماه دارند با اینها مذاکره میکنند. این مذاکرات هر روز در رسانهها انعکاس مییابد، پس میبینید که در واقع فرآیند مذاکره به خودی خود خیلی مهم است. این مذاکرات برهان قاطع
این است که ایران قدرتی منطقهای است. خب از این بهتر دیگر چه میخواهیم؟ این فراتر از دسترسی به خود تکنولوژی است. تکنولوژی یک بحث است؛ اینکه هر روز در رسانهها بر سر میزان قدرتمندی شما بحث میشود و بازتاب داده شوید یک بحث دیگر. این موضوع پیچیدهای است اما اینگونه است... . به علاوه در آموزههای تشیع، «صبر» و «انتظار» بسیار برجسته است. ایرانیهای خیلی خوب صبوری میکنند و این صبوری جزو فرهنگشان است. خب دیگر چه مشکلی وجود دارد؟ مذاکرات را باز هم ادامه میدهیم، ادامه میدهیم و همینطور ادامه میدهیم. شما از هیچ طرفی نمیشنوید که نه، ما دیگر از مذاکرات بیرون میرویم. ایرانیهای از همه صبورتر هستند. روسها هم ادامه میدهند. اتحادیه اروپا هم مدیریت خود را نشان میدهد. چه خوب پس دیگر چی؟ همه منافع خود را بهدست میآورند. گویی به مذاکره عادت کردهاند. مذاکره برای مذاکره شاید حتی طعنهآمیز بهنظر برسد اما اتفاقا نباید وجه طعنهآمیز و طنزآمیزی به آن داد چراکه اتفاقا همین مذاکرات با اروپاییها بود که باعث شد 10سال پیش در دوره بوش جنگ دیگری اتفاق نیفتد. آن هم زمانی که همهچیز آماده وقوع جنگ دیگری بود. بدون اتحادیه اروپا
شاید جنگ دیگری شروع میشد. مذاکرات یک جنگ را از تاریخ حذف کرد. در واقع بازنده در مذاکرات هستهای ایران کسی است که میگوید یا مذاکرات باید متوقف شود یا اینکه میخواهیم از مذاکرات بیرون برویم. یعنی کسی که از مذاکرات خارج شود بازنده است. حتی چین که همیشه سکوت میکند و حرفی نمیزند پای ثابت میز مذاکرات است. این مذاکرات حتی برای آنها که در خاورمیانه سیاست خاصی را دنبال نمیکنند هم مهم است. همه نفت و امنیت میخواهند. اولی هست، دومی نیست؛ خب پس در مذاکرات هستند و میمانند. مهمترین مشکل مذاکرات همان غنیسازی است که اتفاقا مستقیما به غرور ملی ایرانیان مربوط است. به نظر من با وجود ادعاهای رسانههای غربی، سیاست خارجی ایران ایدئولوژیک نیست. ایران با چین و روسیه که اتفاقا اصلا در جهان اسلام محبوب نیستند رابطه دارد. در سیاست خارجی ایران بیشتر ملیگرایی دیده میشود تا ایدئولوژی. حتی تندروترین جناحها هم در ایران درک مشترکی مثلا از تهدیدی مثل گروه داعش دارند. یعنی رویه ملیگرایی ایرانی در سیاست خارجی این کشور کاملا بارز است. میدانید وقتی تهدیدها به مرزهای اصطلاحا «ایران زمین» نزدیک میشود این وجوه ملیگرایی سرزمینی
بارز میشود و وقتی تهدید کلی و دور است وجوه ایدئولوژیک برجستهتر است. در مورد همکاری باید گفت این روزها همه با هم همکاری میکنند. حتی شیعیان لبنان با «میشل عون» مسیحی همکاری دارند که به هر حال در گذشته جزو نیروهای افراطی بود. پس میبینید که ایدئولوژی همه داستان نیست. گفتوگو و مذاکره هم به هر حال نوعی همکاری است. در مورد اینکه این سطح همکاری به شکلی از امتیازدهی به ایران برای مقابله با افراطگراییهای داعشی برسد چه نظری دارید؟ ایران بههرحال کارتهایی دارد اما فکر نمیکنم به امتیاز خاصی برسد... ملاقاتهای زیادی دارد انجام میشود ولی نتیجه آن هنوز نامشخص است... در یکی از آخرین نوشتههایتان از «محور پارسی» نوشته بودید، نسبت آنچه شما میگویید با «هلالشیعی» که آقای «ولی نصر» مطرح کرده است، چیست؟ واقعا نمیدانم آیا ایران یک دولت باستانی است که برای اسلام سیاسی تلاش میکند و ایران زمین تکیهگاهش است یا اینکه دستورکارهای ملی دارد؟ سیاست خارجی ایران گاهی رویههای ایدئولوژیک نشان میدهد و گاه رویههای کاملا ملی. وقتی تهدیدات به مرز (ایران) نزدیکتر است، ملیگرایانه است و وقتی
دورتر، ایدئولوژیکتر. اما یک چیز در مورد ایران همواره صدق میکند. ایران در سیاست ملیگرایانه خود ماجراجویی ندارد و بهدنبال توسعهطلبی یا ماجراجوییهای فرامرزی و تحریککننده نیست. ظهور داعش نشان داد که ایران سیاست ملیگرایانهاش را جدی گرفته است. بهنظر من داعش بزرگترین تهدید علیه امنیت سرزمینی ایران است. خیلی مهم نیست که تفسیر ایران از ریشههای این تهدید چیست. یعنی داعش را تهدیدی منطقهای ببینند یا بگویند که نه زیر سر غرب است. مهم این است که (خطر) داعش جدی است. نوعی انقلابی است در جوامع اسلامی دنیا... تفاوت نظر من با نظریه «هلالشیعی» نصر این است که او سیاست خارجی ایران را فقط ایدئولوژیک و اسلامی میبیند و من معتقدم اتفاقا وجوه ملیگرایانه این سیاست هم قوی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.