در حاشیه اهدای تندیس خانه سینما به مجموعه عکس «اشباح»
عکس سینما یا عکاسی سینمایی؟
رضا معطریان
1 دو سینما در دو گوشه میدان شهدای تهران (ژاله) پاتوق ما، بچههای محله آهنگ بود که همگی عشق سینما بودیم. تقریبا هر وقت پول بلیت سینما و ساندویچ تخممرغ بعد فیلم جور میشد به سینما میرفتیم. سینما ژاله دو ویترین داشت که ما برای دیدنش هر هفته به سراغش میرفتیم و داستان فیلم را قبل و بعد از دیدن فیلم، بارها از لابهلای عکسها پیدا میکردیم. این عکسها هنوز در ذهن من باقی ماندهاند؛ صحنههای اکشن و نماهای درشت ستارگان سینما که همگی مزین بودند به یک مهر گنده وزارت فرهنگ، این عکسها من و دوستانم را تشویق به رفتن به سینما و دیدن چندباره فیلمها میکرد. این ویترینها بهانه شرطبندی من و دوستانم بود که این عکس مربوط به کدام صحنه از فیلم است، آیا اصلا در فیلم بود، آیا توی فیلم هم از این زاویه بود. این عکسها هنوز در دفتر خاطرات من باقی هستند. 2 سالهاست که سینمای ایران حلقه ارتباط فرهنگی ما با دنیای بیرون است و بعد از چند چهره جنجالی در جهان سیاست، این سینماگران ایرانی هستند که به آدرسهای دقیق فرهنگی ما بدل شدهاند؛ فیلمسازانی مانند عباس کیارستمی، اصغر فرهادی و رخشان بنیاعتماد. حضور پررنگ سینما و سینماگران ما
در جشنوارهها و فستیوالهای بزرگ، توجه رسانهها و مردم دنیا را به سینمای ما جلب کرده است و همین نکته سبب شده نشریات معتبر دنیا نگاه جامعی به سینمای ما داشته باشند و به تبع آن، عکسهای سینمای ایران در بین صفحههای این نشریات دیده شوند. این عکسها حاصل تلاش عکاسان سینماست که هریک در دورههای مختلف در جهت بالا بردن سطح کیفی عکس سینما بسیار کوشیدهاند؛ عکاسانی چون اصغر بیچاره، عزیز ساعتی، میترا محاسنی، غوغا بیات و... . این استخوانخردکردههای عکاسی سینمای ایران مسیر عکاسی سینمای ایران را صاف کردند تا نسل بعد از خود راحتتر و در جایگاه بهتری کار حرفهای خود را انجام دهند. این نسل، راهگشای عکاسانی مانند علی نیکرفتار، بابک برزویه، سیامک زمردیمطلق، احمدی و... شدند. 3 در دهه اخیر سینمای ایران و جهان به سمت دیجیتالیشدن پیش رفته و میروند و همین تغییر، سبب شده حرفههای موجود در بدنه سینما تغییرات گستردهای پیدا کند. عکاسی یکی از همین حرفههاست که با پدیده دیجیتال به طور کلی تغییر کرده است. عکاسی با دوربینهای دیجیتال این امکان را برای عکاسان نسل نو سینمای ایران فراهم کرده است که در کنار وظیفه حرفهای خود، به
ابتکارات بسیار زیبایی دست بزنند که موجبات غنیترشدن عکسهای یک پروژه سینمایی را فراهم کنند. این عکسها صرفا با کارگردانی عکاس و در شرایط نوری غیر از نور صحنه و با همکاری ستارگان سینمای ایران به دست آمده است. این عکسهایی که برخاسته از ذهن عکاس است کمتر مورد توجه تهیهکنندگان قرار میگیرد و صرفا عکاس از سر ذوق و نه در چارچوب وظیفه سازمانیاش اقدام به آفرینش این عکسها میکند؛ عکسهایی که به مراتب از شرایط تولید فیلم در ایران بسیار بالاتر هستند. 4 در جشن خانه سینمای امسال ایران، سحاب زریباف با مجموعه عکس فیلم سینمایی «اشباح» به کارگردانی داریوش مهرجویی توانست مقام اول و تندیس زرین خانه سینما را به دست آورد. سحاب که در خانوادهای سینمایی پرورش یافته، توانسته است راه خود را در عکاسی سینما آهسته و پیوسته ادامه دهد و در آستانه پایان اولین دهه فعالیت حرفهای خود، ارزشمندترین جایزه زندگیاش را کسب کند. عکسهای سحاب بسیار چشمنواز هستند و میتوان در سطح بالاتری از فیلم مورد ارزشگذاری واقع شوند. این مجموعه در عین سینماییبودن جلوتر از خود اثر سینمایی (اشباح) است. عکسهای سحاب از لابهلای پلانهای سینمایی
مهرجویی و قابهای کلاری به دست نیامدهاند و بدون شک صرفا از ذهن آگاه و خلاق سحاب بیرون آمدهاند. عکس مهتاب کرامتی که دست به سوی سایه ایجادشده از شاخههای لخت درخت روی پارچه سفید گروه فیلمبرداری برده است، بسیار شاعرانه و برخلاف تم اصلی فیلم است؛ عکسی بسیار زیبا، که درون خود و بهعنوان یک اثر مستقل همهچیز دارد. ترکیببندی دقیق، لحظه بسیار جذاب و فرم شاعرانه، همهوهمه در خدمت دیدن یک عکس خوب هستند که میتوان آن را بارها دید و لذت برد. 5 مجموعه سحاب زریباف در عین سینماییبودن، سینمایی نیستند و میتوان آن را بهعنوان یک اثر مستقل در حوزه استیج فتوگرافی مورد ارزیابی قرار داد. این عکسها در بطن یک فیلم تولید شدهاند ولی جهش ژنی پیدا کردهاند و تفاوتهای فراوانی از مولود خود دارند. اگر عنوان فیلم اشباح را از روی این مجموعه برداریم متوجه نکاتی میشویم که ساخته و پرداخته ذهن عکاس است تا کارگردان و سایر عوامل فیلم. در این عکسها نه از نورپردازی گروه فیلمبرداری خبری هست، نه از گریم طراح گریم و نه از دکور طراح صحنه و حتی نشانهای از میزانسن کارگردان. این عکسها ساخته و پرداخته ذهنی است که از فیلم جلوتر بوده است و
مطابق سناریو پیش نرفتهاند. اما نکته اصلی این است که آیا ما باید این عکسها را عکس فیلم بدانیم و بهعنوان عکس سینما مورد ارزیابی قرار دهیم یا عکسهای خلاقانهای از سحاب زریباف در فضای سینما بدانیم، این عکسها گرچه در اتمسفر سینما گرفته شدهاند اما جز در یک عکس و سیاهوسفید بودن هیچ ربطی به خود فیلم ندارند. این نکته ظریف محل اشکال است و به نظر میرسد زمان آن فرارسیده که از عکاسی سینما به همت دستاندرکاران این حرفه شریف بازتعریفی داده شود که در یک پروژه سینمایی چه میزان از عکسها باید عین فیلم باشد و تا چه میزان میتوان بهعنوان یک هنرمند مستقل، آزادانه و رها دست به خلاقیت و بازآفرینی زد. این تعریف باید در شرح فراخوان مسابقهها مدنظر قرار گیرد تا تکلیف بر همگان مشخص شود. 6 اما نکتهای که سبب شده است عکاسان دست به ابتکار عمل بزنند ریشه در شرایط سینمای ما دارد. فیلمهای سینمای ایران فقر تصویری هولناکی دارند و کمتر با پروژههایی مانند محمدرسولالله ساخته مجید مجیدی روبهرو هستیم. غالب پروژههای سینمای ایران بسیار حقیر و کوچک دیده میشوند تا امکان ساخت و عرضه پیدا کنند. این کوچکسازی سبب شده فیلمها شرایط
آپارتمانی به خود بگیرند و همین نکته باعث شده فیلمهای ایرانی از صحنههای عظیم و فاخر خالی باشند و در واقع دست عکاس برای رسیدن به عکسهای جذاب و متنوع بسته بماند. در این شرایط عکاس دست به کارهای خلاقانه میزند تا ضعف بستر اصلی را که همان فیلم است در کارهایش جبران کند. عکسهای سحاب زاییده همین شرایط امروز سینمای ماست، عکسهایی که شاعرانه هستند و ما را به دیدن فیلمی دعوت میکنند که شاعرانه نیست. عکسهای سحاب زریباف در عین سینماییبودن سینمایی نیست و یک اثر مستقل است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.