|

فرسنگ‌ها فاصله با جامعه مدنی

مهدی یاورمنش

علیرضا نادری به گواهی نمایشنامه‌هایش، در کالبدشکافی جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند و در واکاوی ذهنیات و روحیات مردمانش، آسیب‌شناس بسیار زبده‌ای است. او در بیشتر آثارش از جمله «چهارحکایت از رحمان»، «سعادت لرزان مردان تیره‌روز» و «فرجام سفر طولانی طوبا»، در یک‌آن هم آدم‌ها را تک‌به‌تک زیر ذره‌بین خود می‌آورد و هم جمع آنان را مورد بررسی و نقد قرار می‌دهد. در واقع او از «ریختار» جسمی و ذهنی آدم‌های نمایشنامه‌هایش، به «ساختار» جامعه‌ای که شکل داده‌اند، می‌رسد و از این راه نقدی هنرمندانه را در دوپهنه روانشناسی و جامعه‌شناسی شکل می‌دهد. نمایش «فرجام سفر طولانی طوبا» به نویسندگی علیرضا نادری و کارگردانی محسن حسن‌زاده را هم می‌توان از دودریچه روانشناسی و جامعه‌شناسی موردبررسی قرار داد. داستان نمایش در نیمه دهه50خورشیدی در روستایی خشک و بی‌حاصل در نزدیکی قم می‌گذرد؛ دوره‌ای که نظام ارباب‌رعیتی از بین رفته، اما رسم ارباب‌‌رعیتی (بزرگ و کوچکی) ور نیفتاده است؛ در روستایی که باورهای خرافی بیداد می‌کند، مردانش زیر بار نداری کمر خم کرده‌اند، زنانش چون طبیعت کویری روستا زار و نزار شده‌اند. در چنین مکانی، طوبا دخترک زیبا و تنهایی است که از پس رویدادی شوم، جز مهاجرت به تهران راهی پیش پای خود نمی‌یابد. در چنین جغرافیا و تاریخی است که عشق (بین عقیل و طوبا) جایی ندارد و سفر طوبا از روستا به تهران، فرجام تلخی به‌بار می‌آورد. آبراهام مازلو (روانشناس) در دسته‌بندی نیازهای انسانی، هرمی پنج‌طبقه را رسم می‌کند که از پایین به بالا، نیازهای جسمانی، امنیتی، اجتماعی، احترامی و خود شکوفایی را دربر می‌گیرد. اما بیشتر شخصیت‌های نمایشنامه «فرجام سفر طولانی طوبا»، هنوز درگیر تامین نیازهای جسمانی چون خوراک، خواب و امیال جنسی (طبقه‌اول هرم مازلو) هستند یا دغدغه‌های امنیت شخصی و خانوادگی چون کار، درآمد و... (طبقه‌دوم هرم) را دارند. در این جمع، تنها طوبا و تا حدی عقیل و عباس (پدر نابینای طوبا) هستند که به طبقه‌سوم هرم مازلو که نیازهایی چون عشق، تعلق‌خاطر، دوستی و... را دربر می‌گیرد، راه می‌یابند. در چنین جامعه‌ای، صحبت از برآوردن نیازهای اجتماعی، احترامی و خودشکوفایی انسان‌ها (طبقه‌های‌دوم تا پنجم هرم)، بحثی بیهوده است. چنین مردمی، تنها یک جامعه طبیعی (بدوی) را می‌سازند که فرسنگ‌ها با جامعه مدنی فاصله دارد. امانوئل کانت (1804-1724) در کتاب «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» و چندمقاله دیگر، فاصله بین زندگی انسان در شرایط ابتدایی طبیعی و زندگی در جامعه مدنی (بورژوازی) را شرح می‌دهد. به‌نظر او در جامعه طبیعی، قوانینِ «جنگِ همه علیه همه» یعنی خشونت زوردار‌ترین موجودات، حاکم است. این فیلسوف آلمانی، نفی آزادی‌های فردی و بی‌عدالتی را هم از دیگر ویژگی‌های بارز یک جامعه ابتدایی می‌داند. آنچه کانت در تعریف جامعه طبیعی برمی‌شمارد، دقیقا همان‌چیزی است که در «فرجام سفر طولانی طوبا» به نمایش درمی‌آید. علیرضا نادری در نمایشنامه خود، چون امانوئل کانت، از وظیفه انسانی برای خروج از خشونت طبیعت و واردشدن به جامعه شهروندی دفاع می‌کند. در این راه، خردورزی و دوری از جزم‌اندیشی، شاه‌کلید گشودن دری است که بین جامعه طبیعی و مدنی قرار دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.