گشتی در قونیه به مناسبت بزرگداشت مولانا
ایرانیان غریبه
سحر آزاد
نه تابلویی نصب شده، نه نوشتهای به زبان انگلیسی، اما با هیاهو و فریاد به سمتمان میآید و ما بیخبر از اینکه چه جرمی مرتکب شدهایم سعی میکنیم از روی ایما و اشاره بفهمیم منظورش چیست. سرانجام یکی از ما متوجه میشود، عکسبرداری و فیلمبرداری ممنوع است و اطمینان میدهیم که تنها نظارهگر خواهیم بود. اینجا مزار مولانا در قونیه است، شاعری ایرانی که اکنون نهتنها برای ایرانیان بلکه برای بسیاری از مردم کشورهای دنیا نامی آشناست؛ نامی که در کنار تمام توصیفاتی که در مورد شعر و شخصیت او میشود، برای ما یک صفت دیگر هم به همراه دارد و آن «ایرانی»بودن است. میانه تابستان است و چند روزی از عیدفطر که برای مردم ترکیه نیز یکی از عیدهای مهم به شمار میرود، گذشته است، با اینحال نه مناسبتی برای بزرگداشت مولاناست نه سالروز میلاد و درگذشت او؛ اما اینجا حتی در ظهر یکی از گرمترین ماههای سال هم شلوغ است. کسانی که مسافر آنکارا هستند، میتوانند یکساعتونیمه با قطار به قونیه بروند. در ایستگاه قطار نقشه رایگانی در اختیار مسافران قرار داده میشود که مناطق دیدنی و مزار مولانا مشخص شده است. ایرانیان مقیم ترکیه میگویند قونیه، مذهبیترین
شهر این کشور است و از روی پوشش و رفتار مردم به راحتی میتوان متوجه این موضوع شد. قونیه، شهر بزرگی نیست و در یک روزه آنهم پیاده به راحتی میتوان تمام شهر را تماشا کرد. در مسیری که روی نقشه به سمت مزار مولانا نشان داده شده است، چندین مسجد و بنای تاریخی وجود دارد. مزار مولانا هم در انتهای خیابانی است که به یکباره وسیع میشود و محوطه گستردهای با سنگفرشهای خاکستری دیده میشود که گنبدها و نماها، نشاندهنده رسیدن به مقصد اصلی است. اشعار ترک دورتادور این محوطه را مغازههایی دربر گرفتهاند که کالای اصلیشان، سوغات قونیه است. لیوان و مجسمه، گردنبند، تابلو و جاکلیدیهایی که همگی در یک چیز مشترک هستند و آن اجرای مراسم سماع است. یکی از فروشندگان میگوید پاییز که میشود، ایرانیان زیادی به اینجا میآیند. وقتی میگویم شعرهای فارسی مولانا را هم شنیدهای، میگوید مولانا یک ترک است و اشعارش را به زبان ترکی میخوانم. در ورودی مزار مولانا جمعیت نسبتا زیادی برای خرید بلیت در صف ایستادهاند. در میان آنها، عروس و دامادی که در روز عروسیشان به مزار مولانا آمدهاند، بیشتر از بقیه در مرکز توجه هستند. مقبره
مولانا در یک حیاط گرد قرار گرفته که اتاقکهای کوچکی دور تا دور آن قرار دارند. بازدیدکنندگان مجبورند در صف بایستند تا به نوبت وارد یک اتاق شوند. در ورودی هر اتاق هم در مورد پیشینه و اشیایی که به نمایش گذاشته شده، توضیحاتی داده شده است همچون لباسها، تسبیحها، کتابهایی به زبان فارسی و عربی و مردان عروسکی که معمولا روایتکننده بخشی از مراسم سماع و میراث مولانا هستند. یکی از اتاقها به شمس تبریزی، یار دیرین مولوی اختصاص داده شده است هرچند در هیچ سطر بروشوری که در ورودی اتاق قرار دارد، اشارهای به ایرانیبودن او نشده است. حوضچهای در گوشهای از حیاط، محل وضوگرفتن برخی از گردشگران است. وضوگرفتن آنها که تمام میشود، تعدادی از جوانان دور آن میایستند شاید که سکههایشان در سوراخ میانی حوض بیفتد. در امتداد حیاط، مقبره مولانا با تابلویی که بر سردرش نوشته شده است «یا حضرت مولانا» فضای متفاوتتری با دیگر اتاقها ایجاد کرده است. کسی اجازه واردشدن با کفش را ندارد و در ورودی آن زنان و مردانی در حال دعاکردن ایستادهاند، صدای ذکر بعضیها را هم میتوان شنید. اینجا، اصلیترین بخش مزار مولاناست که مقبره او به همراه تعدادی
دیگر از نزدیکانش در آن قرار دارد. جدابودن بخش زنان و مردان، نورهای سبز و احترام مردم، فضایی سنگین را ایجاد میکند. هیچ علامت و نوشتهای نیز مبنی بر ممنوعیت عکاسی و فیلمبرداری نصب نشده است. برخلاف اتاقهای قبلی که عکاسی آزاد بود، یکی از خادمان همین که دوربین را در دست ما میبیند با صدای بلندی به سمتمان میآید و بالاخره ما را متوجه میکند که اجازه عکاسی و فیلمبرداری نداریم. ایرانی یا عراقی؟ بعد از خروج از مقبره، روی سکویی در حیاط نشستهایم و مشغول تماشای چندثانیه از فیلمی هستیم که توانسته بودیم از محوطه داخلی بگیریم. پسرک هشتسالهای که پابهپای ما به مانیتور تبلت خیره شده، یکباره تکرار میکند: «forbidden». میخواهد به ما بگوید اجازه فیلمبرداری نداشتهایم. سر صحبت را که باز میکنیم، پدرش میگوید از کردهای ترکیه هستند اما در دانمارک زندگی میکنند. از ما که میپرسد، میگوییم ایرانی هستیم و او میگوید: «عراق؟» میگوییم ایران و بعد از چندبار تکرار نام کشورمان تازه متوجه میشود اهل کجاییم. توصیه میکند روز شنبه هم به اینجا بیاییم تا مراسم سماع را که هر شنبه ساعت 9شب از سوی شهرداری قونیه برگزار
میشود، تماشا کنیم. میخواهیم بپرسیم شما که ایران را نمیشناسید چگونه مولانا را شناختهاید اما تنها به پرسیدن بخش دوم سوال اکتفا میکنیم و بعد از اینکه جواب میدهد «مولانا را از روی اشعار ترکی شناختهام» خودبهخود سوال اول منتفی میشود و به این فکر میکنیم که اینجا مزار مولاناست، شاعری که به زبان فارسی شعر گفت اما ما فارسیزبانان در مقبرهاش غریبهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.