آیا آثار هنری بزرگ، حاصل «بحرانهای روانپریشی»اند؟
هنرمندان مجنون
سحر اعلایی
از آغاز قرن بیستم، با پیدایش جنبشهای گوناگون نوگرایی و پیشرفت دانش پزشکی در زمینههای روانشناسی و روانکاوی، میتوان مفهوم و درک مالیخولیا را در طیف گستردهای بازگو کرد؛ در اینجا مالیخولیا نهتنها در فرد بلکه در جامعه بازتاب مییابد. نقاشیهای هنرمندانی مانند ادوارد مونش، اهل نروژ، آنتونن آرتو، نمایشنامهنویس فرانسوی و بنیانگذار «تئاتر شقاوت» که هردو دچار جنون و افسردگی روانی بودند، مالیخولیا را از این جنبه نشان میدهند. اما «ادوارد هاپر»، نقاش آمریکایی، مالیخولیا را در نماد انسانهای تنها و دلتنگ در لحظات تنهایی در حومه شهرها یا در اتاقی در یک هتل یا رستوران میدید که این تنهایی، جامعه مدرن آمریکا را منعکس میکرد و سرانجام، مجسمه غولپیکر «مرد» اثر «رون مویک»، هنرمند معاصر استرالیایی را میتوان بیانگر مفهوم مالیخولیا در دوران معاصر بهشمار آورد. این مجسمه، پیکر مردی است که تنها در گوشهای نشسته و با حالت اندوه و تفکر به گوشهای نگاه میکند. حجم بسیار بزرگ این مجسمه، فضا را با احساس مالیخولیا پر کرده؛ چنانکه مخاطب مفهوم مالیخولیا را با نگریستن به این پیکره، با تمام وجود حس میکند. مفهوم مالیخولیا معمایی
است که هنوز همه در پی یافتن راهحل آن هستند. از جمله اشخاصی که به این مفهوم پرداختهاند، میتوان ژولیا کریستوا را نام برد. توجه به تلاش هنرمندانه، بهویژه در ادبیات و نقاشی، همیشه ویژگی اصلی نوشتههای کریستوا بوده است؛ چراکه از نظر کریستوای روانکاو، میان تولید هنری و زندگی فردی، گسستی وجود ندارد. هرچند این یگانگی به این معنا نیست که اثر هنری تنها بازتابی از نیت یا شخصیت هنرمند است. با توجه به جانسختی میراث ساختارگرایی و پساساختارگرایی موضع کریستوا، شاید تعجبآور به نظر برسد. باوجود اینکه کارکرد هنر میتواند بر حالت روانشناسانه سوژه، برای نمونه عشق یا مالیخولیا، استوار باشد؛ کریستوا هنر را کمتر بهعنوان ابژه که بیشتر بهعنوان فرآیند یا عملی ارزیابی میکند که سوژه را میآفریند. هنر هم سوژه را میآفریند هم ابژه را به همین دلیل است که کریستوا بر مفهوم «عمل» که پیشفرض وجود ابژه است، اصرار میکند. باید توجه کرد همه آثار هنری بزرگ، برای نمونه آثار مالارمه، جویس و آرتو، والایشهای ماهرانه بحرانهایی هستند که بهعنوان «بحرانهای روانپریشی» شناخته میشوند. بهسادگی میتوان گفت آدمی از طریق کار و بازی نشانهها
بحران ذهنیتی را که بنمایه آفرینش است بهمثابه پیششرط امکان بقا اتخاذ میکند. حتی میخواهم بگویم که نشانهها هستند که جسم را میسازند یعنی اگر هنرمند کار نکند، اگر موسیقی، کتاب یا مجسمهاش را خلق نکند، حال و روز خوبی نخواهد داشت. قدرت نمادین تولید هنری در شکلبخشیدن و هویتبخشیدن به جسم، در متنهای مدرن قابل مشاهده است. افسردگی کریستوایی در واقع افسردگی خودشیفتهوار است؛ افسردگیای است که هنوز وارد جهان زبان نشدهاید که چیزی بخواهید و به واسطه به دستآوردن یا به دستنیاوردن آن افسرده شوید. به بیانی، افسردگی حاصل از فقدان نیست بلکه افسردگی حاصل از چیزی است که پشتسر شما جا مانده. در این حالت اخیر شخص افسرده فکر میکند معیوب و ناقص است و چیزی کم دارد و این چیز پشت سرش است نه جلو چشم و در جهان؛ یک «چیزی» که کاملا معلوم نیست چیست؛ «چیزی» که نزدیک میشود به «امر واقع» لکانی که نامناپذیر است و به زبان نمیآید. در واقع این، «نمود آن چیز» است که شما را اذیت میکند. ویژگی اساسی مالیخولیا فقدان علاقه به ابژههای جهان بیرون است. شکلی از بدبینی نسبت به جهان بیرون که آینده را بهمثابه بنبستی میبیند که
غیرقابلتغییر است. مالیخولیا با احساس گناه شدید و بیارزشی همراه است و گاه در غالب اتهام به خود بروز میکند و میتواند به هذیان و توهم بینجامد. فرد مالیخولیایی از عشقورزی عاجز است و آرزوی مرگ دارد. فروید در کتاب «ماتم و مالیخولیا»، بروز هردو اختلال را ناشی از، از دستدادن ابژهای مطلوب میبیند. در ماتمزدگی، مرگ یک معشوق علت اختلال است اما در مالیخولیا با فقدان آن ابژه مواجهیم؛ ابژهای که لزوما نمرده است. فرد مالیخولیایی چیزی را که به آن میل میورزیده از دست داده است اما ممکن است دقیقا نداند چه چیز را از دست داده است، چراکه این فقدان دور از دسترس آگاهی است. فرد مالیخولیایی خود را سرزنش میکند، اما احساس شرم و گناه واضحی ندارد چون که سرزنش و نفرت را به ابژهای از دسترفته معطوف میکند. در تاریخ ادبیات و فلسفه کمتر به مالیخولیا بهعنوان عاطفهای زیباشناختی نظر کردهاند. تئودور آدورنو در «نظریه زیباشناسی» به اجمال به کیفیت زیباشناختی «مالیخولیا» اشاره میکند، منتها بهنظر میرسد آن را با اندوهگینی و افسردگی یکی میگیرد. امیلی بردی و آرتو هاپالا، بر آنند که مالیخولیا نقشی مهم در مواجهه ما با کارهای هنری
دارد و در پارهای واکنشهای (زیباشناسانه) ما به محیط زندگی طبیعیمان، این دوویژگی متمایزکننده مالیخولیا را سرشت دوگانه آن میدانند، (و از این حیث، آن را با امر «والا»ی کانتی قیاس میکنند) و برای بازنمودن پیچیدگی مالیخولیا بهعنوان یک عاطفه متعالی زیباشناختی شواهدی از عالم هنر میآورند: از فیلمهای اسکورسیزی، از نقاشیهای گاسپار داوید فریدریش، از اشعار ویلیام وردزورث و از موسیقی شوپن. والتر بنیامین در بررسی نمایش سوگناک آلمانی شرح مبسوطتری در این زمینه دارد و با صراحتی حتی بیشتر از آدورنو، مالیخولیا را با اندوه و افسردگی معادل میانگارد و به این اعتبار، مالیخولیا را در متن سنتهای بالینی جای میدهد. برای بنیامین در جهان مدرن، مغاک بین امر الوهی و طبیعت و بشر جایی است که طبیعت به شکلی غیرمقدس بازنمایی میشود، در آن مغاک هیچ لحظه پیروزیای وجود ندارد، بلکه آنچه هست تنها تقلایی پایانناپذیر و سیزیفوار است برای رسیدن به امر مطلق؛ مطلقی دستنیافتنی و سرابمعنایی که هرقدم که به سویش برمیداریم، گامها عقب مینشیند. این تقلای مکرر در مکرر و تمامناشدنی، زندگی را تهی و جهان را پژمرده و بیجان میکند. از نظر
بنیامین لحظه مرگ قهرمان چنین دنیایی تنها نقطه آغازی است برای شروعی دوزخی؛ تکرار در تکرار و رنج مضاعف و تکلیفی پرومتهوار. در تراژدی، لحظه مرگ قهرمان، لحظه ایستادن زمان است؛ لحظهای که تقدیر و زمان به نقطه پایانی خود رسیدهاند. در نمایش سوگ که گویی همان عرصه تجربه زیستن در جهان مدرن است، مرگ همواره تکرار میشود، پایانناپذیر است و بنا دارد که «طاعونوار همواره از سر گرفته شود.» این مرگ پیدرپی و پایانناپذیر، حاصل جداافتادن امر مطلق از تجربه است. این جداافتادگی تکلیفی را بر سر سوژه آوار میکند که پی سراب معنا و امر مطلق بدود. مکانیسم این دور جهنمی را در آرای زیگموند فروید میتوان ردگیری کرد. در اندیشه فروید وقتی امر عاطفی و هیجانی از امر ایدهای جدا میافتد، یا به عبارت دیگر عاطفهای که با یک ایده پیوند خورده است، سرکوب میشود مانند سرکوبکردن میل به تن مادر، عاطفه در دستگاه روان سرگردان میشود و در ناخودآگاه به حیات خود ادامه میدهد. عاطفه برای به آگاهیآمدن نیازمند پیوندخوردن به همان ایدهای است که در ابتدا به آن ایده متصل بود اما سانسور به سرکردگی «سوپر ایگو» مانع پیوندخوردن عاطفه و ایده آغازین
میشود. عاطفه سرگردان در ساحت آگاهی به هر ایدهای میچسبد الا ایده آغازین خود، اما چون ایده مطلوب را نمییابد همواره سرگردان است و گویی چیزی را گم کرده و نمیداند چه را گم کرده. او آغازگاه و منشأ خود را گم کرده است؛ معنایی که در گذشته وانهاده و در آینده در پی آن میگردد، بنابراین محکوم است که مخروبه بر مخروبه دال و نشانه بر هم تلنبار کند تا معنای وانهاده را بازیابد و اینچنین است که هنرمند مدرن با خلق اثرش این نیاز درونی را به والاترین شکل جامهعمل میپوشاند. هنر آوانگارد، اواخر قرننوزدهم و قرنبیستم جنبه ایمایی را که کریستوا آن را «فرآیند دلالتگر» مینامد، به کار گرفته است. مالارمه، جویس و آرتود پیکر نظم نمادین را زیر ضرب برده و به تعبیر کریستوا، به نظریه سوژه در فرآیند پروبال میدهند: سمیوتیک (ایمایی) آن چیزی است که اندیشه مفهومی نمیتواند آن را بهطور کامل درک کند. به گفته کریستوا سمیوتیک بنمایه «کل تجربه آوانگارد از اواخر قرننوزدهم است.» سمیوتیک نمیتواند جنبه زیباشناسیک داشته باشد، ولی دارد: آنقدر منسجم است که میتواند به تکلم درآید. ساحت سمیوتیک این باور را که هنر ابژهای است که هنرمند نابغه آن
را آفریده است، کنار میگذارد. به گمان کریستوا چنین باوری به این معناست که تنها عده اندکی انسانهای صادقی هستند. کنش زیباشناسی بالقوه در دسترس همه قرار دارد حتی اگر تولید ابژهای قابل تحسین برای همگان میسر نباشد؛ هرچند معادلدانستن هنر با ابژه، بُتوارهکردن هنر است. دیدگاه کریستوا درباره هنر دیدگاهی ایستا و بُتواره نیست؛ بلکه دیدگاهی است بهتمامی پویا، برپادارنده است و نه برپاشده. این مفهوم پویا از هنر با بحران جاری ما سخن میگوید؛ با شرایطی که در آن قابلیتهای نمادین و پندارین تحلیل رفتهاند: غیاب عشق و حضور مالیخولیا و افسردگی، دامن بخش عمدهای از انسانها را در این قرن گرفته است. تصویری که کریستوا در آخرین کتابش Soleil noir عرضه کرده است، گویای چنین شرایطی است. زندگی در دنیای مدرنی که ماجرا، قدرت، شادی، رشد و دگرگونی را به ما وعده میدهد اما در عین حال ما را با تهدید، نابودی و تخریب همه آنچه داریم، آنچه میدانیم و همه آنچه هستیم، روبهرو میکند. در عین حال پل تیلیش معتقد است: آن کسی که میتواند پوچی و بیمعنایی را تاب آورد و بیان کند، نشان میدهد معنا را در درون برهوت بیمعنایی خود تجربه میکند. باید
در این قرن یعنی روزگاری که به نظر میرسد هرکس در پی رسیدن به راهحلهای سریع و بستهبندیشده برای فرار از تجربه احساسات اصیل بشری است، هرچه بیشتر بر تفکر و تامل در باب غم عمیق انسانیت بپردازیم، باید حتی به قول مراد فرهادپور فکرهای پارهپاره یا پارههای فکرمان را هم حفظ کنیم زیرا نیاز داریم برای زندگی در جامعه دموکراتیکی که خواهان زیستن در آن هستیم، انسانهایی آزاد و غیرجزماندیش باقی بمانیم و از مواجهه با مالیخولیایی که بر زندگی روزمرهمان سایه افکنده نهراسیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.