«آلزایمر» را جدی بگیریم
زندگی، زمانی برای از دست دادن نیست
نیما نریمان . دانشجوی رشته علوم اعصاب در انستیتو روانپزشکی دانشگاه کینگز کالج لندن
آلزایمر یکی از ترسناکترین نامها در دنیای پزشکی است. تقریبا همه کموبیش راجعبه آن شنیدهاند و چهبسا برخی هم بهواسطه ابتلای یکی از اعضای خانواده، بستگان یا آشنایان به این بیماری، تجربهای عینیتر از آن را داشته باشند. قریب به 108سال پیش بود که پزشکی آلمانی (آلویس آلزایمر) پس از کالبدشکافی و بررسی مغز زنی که سالها از مشکلات حافظه و تکلم رنج میبرد، بیماری تازهای را توصیف کرد که بعدها آن را بهنام خودش «آلزایمر» نامیده و میشناسند. با این حال واقعیت آن است که با وجود گذشت بیش از یکقرن از شناسایی این بیماری و پیشرفتهای روزافزون علمی، چگونگی شکلگیری و بروز آن کماکان برای ما ناشناخته باقی مانده است. امکان پیشبینی یا پیشگیری از این بیماری در حال حاضر عملا وجود ندارد و در نهایت هیچ درمان قطعی هم برای آن موجود نیست. بهواسطه ماهیت ویرانگر این بیماری، فرد آرامآرام حافظه، قدرت استدلال و قضاوت و تصمیمگیری درست، تفکر، کلام و بسیاری از مهارتهای اولیه و اساسی پیشین خود را تدریجا و به آهستگی از دست میدهد تا اینکه در نهایت زندگیاش خاتمه یابد. به اینها آمار رو به رشد آن را هم اضافه کنید: در حال حاضر
در آمریکا بیش از پنجمیلیوننفر و در انگلستان بیش از نیممیلیوننفر به آن دچارند و بر طبق آخرین آمار سازمان بهداشت جهانی در هر 68ثانیه یک نفر به آن مبتلا میشود. حال شاید بهتر متوجه شوید چرا آلزایمر تا این حد بدنام و ترسناک است. آخرین روز تابستان، روز جهانی آلزایمر نامگذاری شده و هدف آن افزایش آگاهی عمومی درباره این بیماری است. شعار امسال آنها هم این است: «زمانی برای ازدست ندادن است». حال برای از دست ندادن این زمان لازم است از خودمان بپرسیم: ما از آلزایمر چه میدانیم؟ آلزایمر شناختهشدهترین و مهمترین نوع از بیماریهایی است که در زیرمجموعه سندرم «دمانس» یا «زوال عقل» قرار میگیرند. زوال عقل میتواند در نتیجه برخی بیماریهای دیگر نیز بهوجود آید، اما معمولترین دلیل بروز آن آلزایمر است. منظور از آن نوعی بیماری پیشرونده عصبی است که در آن ساختارها و مناطق مختلف مغز آرامآرام شروع به تخریب کرده و عملکردهای مختلف مغز نظیر حافظه، تفکر، رفتار، هیجانات، تکلم و مجموعه آنچه که ماهیت انسانی ما را میسازد، بهتدریج دچار اشکالات عدیده میشود و درنهایت در یک بازه زمانی چندساله (بهطور متوسط هشت تا 10سال
پس از تشخیص، اگرچه در مورد افراد مختلف متغیر است و مثلا در افراد 90سال به بالا حدود سهسال خواهد بود) و با ازدسترفتن تقریبا تمامی توانمندیهای ذهنی فرد، به زندگی وی پایان میبخشد. در این بیماری افزایش نوعی پروتئین خاص بهنام «بتا آمیلویید» در مغز پلاکهایی را تشکیل میدهد که ارتباط بین سلولهای عصبی را مختل کرده و درنهایت ساختار مغز را به سمت فروپاشی تدریجی میبرد. همچنین دیگر مظنون اصلی ماجرا پروتئین دیگری بهنام «تاو» است که تجمع بیش از اندازه آن در داخل سلولهای عصبی استحاله و نابودی آنها را فراهم میکند. این فروپاشی ابتدا از مناطق مرتبط با حافظه آغاز میشود. بر اساس تحقیق درخشانی که سال گذشته در مجله علمی و معتبر نیچر منتشر شد، آلزایمر مشخصا از بخش جانبی قشر «انتورینال» که منطقهای در لوب گیجگاهی مغز است و در پردازشهای مربوط به حافظه نقشی مهم دارد، آغاز و سپس به سایر نواحی همچون مناطق مرتبط با جهتیابی، کنترل مهارتهای زبانی و... میرسد. آلزایمر عمدتا در افراد مسن (بالای ۶۵سال) دیده میشود. با این حال در دو تا 10درصد موارد، در افرادی که در سنین بسیار پایینتر هستند (دهه چهارم یا پنجم عمر) نیز دیده
میشود. بهطور متوسط در بین افراد بالای ۶۵سال در یکنفر از هر ۱۴نفر و در بین افراد بالای ۸۰سال، یکنفر از هر ششنفر به آن دچار میشوند و این آمار همچنان در حال افزایش است. دلایل بروز آن چندان روشن نیست اما احتمالا ترکیبی از عوامل وراثتی (ژنتیکی) و عوامل محیطی باعث بهوجودآمدن آن میشود. از نقطهنظر وراثتی، شکی نیست که مجموعهای از ژنها در بروز آن نقش دارند، اما در حال حاضر تنها یک ژن بهنام «ApoE» با افزایش احتمال بروز آلزایمر بهطور قطعی و دقیق شناسایی شده است. با این حال، این موضوع کمک چندانی به حل مشکل نمیکند چرا که اساسا برای بروز آلزایمر در سنین بالا، وجود این ژن نه الزامی است و نه کافی. از سوی دیگر درصد کمی از افراد حامل نسخه بهخصوصی از این ژن هستند که خطر بروز این بیماری در سنین بالا را افزایش میدهد و درنهایت اینکه تردیدی نیست که ژنهای دیگری نیز در این زمینه نقش دارند که هنوز بهطور دقیق شناسایی نشدهاند. بهعبارتی میتوان اینطور نتیجهگیری کرد که آلزایمر حتما یک جنبه ژنتیکی دارد و در خانوادههایی که قبلا کسی دچار آن شده، خطر بیشتری وجود دارد و در صورتی که فرد حاوی نسخه خاصی از این ژن باشد
(بخصوص در زنان)، احتمال بروزش بسیار بیشتر میشود و نه قطعی. از سایر عوامل خطرساز بروز آلزایمر هم میتوان به موارد گستردهای اشاره کرد: سطح تحصیلات افراد، وضعیت شغلی، سیگار، کمخوابی (اختلالات خواب)، افسردگی، دیابت و... . بهطور مثال بررسیهای متعددی نشان داده که کلسترول و فشارخون بالا در میانسالی و دیابت یا افسردگی در سنین بالا خطر بروز آلزایمر (و بهطور کلی زوال عقل) را بهشدت افزایش میدهند و در برخی موارد نظیر دیابت، هر اندازه سابقه فرد طولانیتر باشد، این خطر بیشتر است. همینطور مشخص شده که هر اندازه سطح تحصیلات فرد بالاتر باشد، خطر بروز آلزایمر کمتر میشود. شاید برای بسیاری، دانستن این موضوع که کمخوابی هم از عوامل خطرساز بروز آلزایمر است، کمی عجیب باشد. ممکن است این را شنیده باشید که افراد با بالارفتن سن، نیازشان به خواب کمتر از قبل میشود. در واقعیت، این چیزی جز یک باور نادرست و افسانهای بیش نیست، در حقیقت بر اساس مطالعهای که بهتازگی صورت گرفته، خواب در سنین بالاتر، از آنچه که قبلا تصور میشد، مهمتر و حیاتیتر است. گروهی از محققان در دانشگاه تِمپل پژوهشی را در این زمینه انجام دادهاند و بر این
باورند که کمخوابی مداوم و اختلالات خواب مزمن (بهخصوص در میانسالی یا سنین بالا)، میتواند به بروز بیماریهای زوال عقل و از جمله آلزایمر منجر شده یا بروز آن را تسریع کند. در پنجسال گذشته، مجموعه تحقیقات صورتگرفته در این زمینه، موید آن است که اختلالات خواب واقعا و بهراستی میتواند بهعنوان یکی از اولین و زودهنگامترین نشانههای هشدارآمیز بیماریهای پیشرونده عصبی از جمله مهمترین و بدنامترین آن یعنی آلزایمر باشد. این بررسیها نشان داده که اغلب افراد دچار آلزایمر (و حتی پارکینسون)، حتی «دهه»ها پیش از دچارشدن به این بیماری، تجارب ناخوشایندی از انواع اختلالات خواب را داشتهاند. در سال ۲۰۱۲ گزارشی در مجله نیچر به چاپ رسید که در آن محققان علوم اعصاب دانشگاه هالیفکس کانادا در یک پژوهش گسترده، با بررسی 14هزارو600 مرد و زن بالای ۵۰ سال در ۱۲ کشور اروپایی و بررسی کیفیت و کمیت و مشکلات احتمالی مربوط به خوابشان، متوجه شدند کسانی که دچار اختلال خواب بودند با احتمال بسیار بیشتری از دیگران در معرض خطر ابتلا به آلزایمر قرار داشتند و هرچه شدت اختلالات خوابشان بیشتر بود، شدت اختلال آلزایمر آنها نیز متعاقبا بیشتر بود.
در مطالعهای دیگر که در دانشگاه بالتیمور روی ۷۰ فرد مسن با میانگین سنی ۷۶ سال صورت گرفت و نتایج آن چندماه قبل در ژورنال پزشکی آمریکا به چاپ رسید، مشخص شد که کمشدن ساعات خواب در طول شبانهروز و نیز کاهش کیفیت خواب، از جمله عواملی هستند که منجر به تولید بیش از اندازه پروتئینی (بتاآمیلویید) میشوند که نقش اساسی و کلیدی در بروز اختلال آلزایمر ایفا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.