|

نگاهی به نقش کلیدی فضا در ایجاد جهانی امن‌تر، سالم‌تر و مرفه‌تر

آسمان به زمین می‌آید

عباس خاراباف- زینب‌السادات ابوالقاسم‌حسینی

در طول پنج‌دهه اخیر، فضا را به‌عنوان آینده نسل بشر در نظر می‌گرفتند و به همین دلیل میدان رقابت جنگ سرد بوده‌ است. از آنجا که رقابت بر سر پیشرفت‌های فناوری پایانی ندارد، علاقه به کشف فضا نیز هرگز پایان نمی‌پذیرد. هم‌اکنون حدود 57کشور صاحب حداقل یک ماهواره هستند و از آن بهره‌برداری می‌کنند. امروزه بخش زیادی از افراد روی زمین، از خدمات این ابزار قدرتمند بهره می‌برند؛ برای مثال فعالیت‌های فضایی در زمینه‌هایی مانند امدادرسانی پس از بلایای طبیعی، تامین غذا، سلامت عمومی، مدیریت منابع آب، آموزش، امنیت هسته‌ای و حقوق‌بشر حایز اهمیت هستند به‌گونه‌ای که امروزه فضا زیرساخت مهمی است که انسان به آن تکیه می‌کند. البته خطراتی در فضا وجود دارد. با گسترش کاربردهای فضا، الزام محافظت از محیط فضا بیشتر می‌شود. خطرات بسیاری شامل زباله‌ها، امواج رادیویی و شهاب‌سنگ‌ها می‌توانند به ماهواره‌ها و تجهیزات فضایی آسیب‌ برسانند. در آستانه هفته جهانی فضا (12 تا 18مهر) نقش کلیدی فضا در ایجاد جهانی امن‌تر، سالم‌تر و مرفه‌تر را که هدف این نوشته است، با هم مرور می‌کنیم. فضا مهم است تجارت مبتنی بر فضا، با درآمد تجاری و مخارج دولتی 304میلیارددلار در سال 2012 و میانگین نرخ رشد سالانه بین پنج تا هشت‌درصد، یکی از بخش‌ها با سریع‌ترین نرخ رشد در جهان است. فضا به‌عنوان بهبوددهنده ‌بخش اقتصادی و تواناکننده بسیاری از بخش‌های دیگر مانند نقل‌وانتقال، بانکداری، ارتباط از راه دور و خدمات اینترنت، سلامت، کشاورزی و انرژی شناخته شده ‌است. خدماتی که توسط ماهواره‌ها ارایه می‌شود، اهمیت زیادی برای زیرساخت‌های مدرن و فعالیت‌های علمی دارد مانند مدیریت منابع آب (سدها و آبیاری)، شبکه‌های نیروی برق، پیش‌بینی هوا، مدیریت و کنترل بحران و مطالعات تغییرات آب‌وهوایی. در سراسر جهان، از سیستم‌های فضایی برای پیش‌بینی خطر نیز استفاده می‌کنند. کشورهای در حال توسعه در تلاش‌های خود برای پیشرفت‌های اجتماعی و اقتصادی، به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای از ابزار فضایی بهره می‌برند. به‌طور خاص ردپای فعالیت‌های فضایی در زمینه‌های علمی، مهندسی و فناوری دیده می‌شود. علاوه‌بر این برنامه‌های فضایی منجر به تولید محصولات جانبی حرفه‌ای شده‌اند که انجمن‌های داخلی و بخش تجاری غیرفضایی به روش‌های گوناگون از آنها بهره برده‌اند. درهرحال فضا، برای ما ساکنان زمین بسیار مهم است. اهمیت فضا روی زمین طراحی، تحقیق، ارتقا و تولید ابزار فضایی، نیازمند فعالیت صدهاهزارنفر نیروی کار است که میلیارد‌هادلار را به جهان اقتصادی تزریق می‌کند. با این حال اثر فضا بسیار گسترده‌تر از ردپای اقتصادی آن است. با اینکه بخش فضایی مسوول یک‌درصد از تولید ناخالص جهانی (GWP) است، به‌علت اثر افزاینده و محرک آن برای رشد آنچه به وجود می‌آورد، مقدار واقعی مشارکت آن در اقتصاد جهانی بسیار بیشتر است. فضا از زیربناهای اساسی در سراسر جهان پشتیبانی می‌کند که هزینه کمتر و بازدهی بیشتر دارد و منافع زیادی را برای میلیون‌ها مصرف‌کننده در پی دارد. ماهواره‌ها با پیش‌بینی‌های جوی و بحران‌ها و جبران تلفات، باعث نجات زندگی افراد می‌شوند. از سرمایه‌گذاری در برنامه‌های فضایی، تکنولوژی‌های جدیدی در زمینه‌هایی همچون سلامت حاصل شده‌اند که کیفیت زندگی را در سراسر جهان بهبود بخشیده‌ است. فضا اهمیت روزافزونی در توانمندسازی پیشرفت‌های بلندمدت و پایدار و همچنین محدودکردن شکاف دیجیتالی پیدا کرده‌ است و به این‌ترتیب کمک می‌کند تا جهان به ‌جایی بهتر برای همه انسان‌ها تبدیل شود. اکوسیستم ماهواره‌های ارتباطی و مخابراتی آینده تکنولوژی‌های ضروری اطلاعات و ارتباطات برای پیشرفت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به‌خوبی شناخته شده‌اند. با این حال شکاف دیجیتالی، مشکلی جدی و جهانی به‌شمار می‌رود چرا که در تعداد زیادی از کشورها نفوذ تلفن بسیار اندک است. در جامعه امروزی، ارتباطات رایگان و باز از سوی هرکس و برای هر فرد در هر زمان و مکان موردنیاز است. دولت‌ها در سرتاسر دنیا مشتاق کسب اطمینان پیرامون توانایی دسترسی مصرف‌کنندگان به محتویات با بیشترین کیفیت ممکن در هر زمان و مکانی و با کمترین قیمت، هستند. همه پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که رایج‌ترین روش ترافیک، پهنای باند خواهد بود. متاسفانه با اینکه شبکه‌های پهنای باند پرسرعت در بسیاری از شهرها وجود دارند، مصرف‌کنندگان همچنان از تاخیر و تجربه‌ ناخوشایند ازدحام پشت خطوط اینترنتی، رنج می‌برند. این وضعیت، هنگامی وخیم‌تر می‌شود که نیاز به محتویات افزایش یابد ولی نسل بعدی پهنای باند پرسرعت، مورد استفاده قرار نگیرد. حضور گسترده ماهواره‌ها (بالاتر از جو زمین و در میدان رصد بسیاری از مناطق جهان) آنها را به ابزار دیده‌بانی منحصربه‌فردی برای ارتباطات گسترده مبدل کرده است. با استفاده از راه‌حل وای‌فای آنها می‌توانند از این قدرت طبیعی برای انتقال محتویات، برای توزیع به دورترین مصرف‌کنندگان با وسایل ثابت یا همراه استفاده کنند. بنابراین ماهواره‌ها کمک شایانی به خلاصی از ازدحام پشت خطوط اینترنت کرده و ارسال محتویات با کیفیت بالا را به دورترین نواحی ممکن کردند. علاوه‌بر این، ماهواره‌ها می‌توانند مردم را بدون توجه به مکانشان، به پهنای باند اینترنت وصل کنند. ماهواره‌های ارتباطی ابزار بسیار خوبی برای گذر از شکاف دیجیتالی و گسترش دموکراسی و آزادی در گرداگرد جهان هستند. فناوری فضایی و بهبود آموزش از راه دور بسیاری از ساکنان مناطق دوردست، روستایی و با جمعیت پراکنده به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، با شکاف دیجیتالی روبه‌رو شده‌اند که موجب ایجاد نابرابری بین کسانی که به منابع آموزشی دسترسی دارند و عده‌ای که از آنها محرومند، شده ‌است. متعاقب این کمبود امکانات، فقر و تمایزات عظیمی شکل می‌گیرد. ماهواره‌های مقرون‌به‌صرفه، برنامه‌های آموزش از راه دور را ممکن کرده‌اند به‌طوری که مستقل از ابزار زمینی عمل کرده و اتصال به اینترنت را در سراسر سیاره زمین تامین می‌کنند، بنابراین ابزار بسیار موثری برای ازبین‌بردن تفاوت‌های آموزشی هستند. به‌عنوان مثال می‌توان به پروژه‌های زیر در این زمینه اشاره کرد: آموزش در هند با «ادیوست»، دانشگاه مجازی آفریقا، پیشروی اپراتورهای ماهواره تا آفریقای‌جنوبی و برزیل، تاسیس جهان ادبی وردریدر و استفاده از تلویزیون برای آموزش در چین. فناوری فضایی و سلامت انسان نوآوری در زمینه تکنولوژی‌های مربوط به سلامت و ارایه آنها و به‌ویژه تلاش برای تضمین عادلانه سلامت مردم در سراسر جهان، نیاز ثابت انسان است. امروزه درمان از راه دور با ماهواره‌های فضایی و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) ممکن شده ‌است. همچنین تحقیقات علمی و محصولات جانبی تکنولوژی‌ها، راه‌های جدیدی برای بهبود سلامت انسان روی زمین ارایه کرده است از نمونه‌های موجود در این زمینه می‌توان از شبکه جهانی آموزش و درمان از راه دور، تاسیس نقشه سلامت توسط سیستم «GIS» سازمان سلامت جهانی و محصولات جانبی ایستگاه فضایی فراصوت ناسا برای استفاده در کشورهای در حال توسعه نام برد. کشاورزی دقیق و تامین غذا تامین غذا برای جمعیت روزافزون جهان، نگران‌کننده است. با رشد جمعیت جهان، منابع محدود تولید غذا و آب و هوای متغیر زمین، بیش از پیش به اهمیت تولید غذای بیشتر با امکانات کمتر پی می‌بریم. فناوری‌های فضایی با ارایه خدمات ناوبری، ارتباطات و قابلیت دریافت اطلاعات (سنجش از راه دور)، امکان کشاورزی هوشمند و روش‌های جدید و نوآورانه را در سطح جهان فراهم کرده‌اند. برخی از این قبیل فعالیت‌ها عبارتند از: هدایت خودکار وسایل نقلیه کشاورزی (که باعث صرفه‌جویی در مواد اولیه، افزایش زمان عملکرد و کاهش خسارات می‌شود)، بررسی عملکرد تدارکات در محیط‌های تولیدی از طریق ردیابی از راه دور ماشین‌آلات کشاورزی، تقسیم دانه‌های کشاورزی متناسب با نیاز محلی و امکانات آبیاری توسط عکسبرداری از راه دور. فناوری فضایی و حفظ حقوق‌بشر سوءاستفاده از حقوق‌بشر را اغلب به دشواری می‌توان پیگیری کرد، علاوه‌بر آن، جست‌وجو در این زمینه خطرساز است و هنگام گزارش آنها، اطلاعات نادرست و مشاجرات زیادی به‌وجود خواهد آمد. این محدودیت‌ها موجب چالش‌برانگیزشدن تصمیم‌گیری پیرامون چگونگی و زمان مداخله انجمن بین‌المللی و دستگیری نقض‌کنندگان حقوق‌بشر می‌شود. حقوق‌بشر و سازمان‌های بشردوستانه می‌توانند از طریق همراه‌کردن چشم‌هایی در آسمان (ابزار سنجش از راه دور مانند تصویربرداری ماهواره‌ای با کیفیت بالا) با سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و گزارش‌های عینی از زمین، آگاهی عمومی را افزایش داده و به حمایت از نظارت بین‌المللی بپردازند و نقش کلیدی را در واپایش تخلفات حقوق‌بشر داشته ‌باشند. فضا و تغییرات آب‌وهوایی تغییرات آب‌وهوایی یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های بشر است و نتایج حاصل از آن بر منابع آب تازه، تولیدات جهانی غذا، سطح آب دریا و امنیت بشر اثرگذار است. ماهواره‌ها اطلاعات مهمی درباره سیستم آب‌وهوایی زمین در اختیار محققان و سیاستگذاران قرار می‌دهند به‌گونه‌ای که دیده‌بانی، پیش‌بینی، مدل‌سازی و اجرای مناسب اقدامات لازم برای پیشگیری را ممکن می‌کند. دارایی‌های فضایی برای نظارت بر قطب در قطب شمال تغییرات آب‌وهوا، پیشرفت‌های سریع و جهانی‌سازی موجب ایجاد نیاز برای روش‌های نوینی جهت نگهداری، مدیریت منابع و نظارت بر آنها شده ‌است. ماهواره‌های سنجش از راه دور و ارتباطی می‌توانند به‌منظور بهبود زیرساخت قطب شمال، اطمینان از مدیریت پایدار و مناسب محیط‌زیست قطب شمال، تولید علم و گسترش آگاهی و اطلاعات و کاهش تنش‌های جغرافیای سیاسی، مورد بهره‌برداری قرار گیرند. اقدامات صورت‌گرفته عبارتند از: تهیه ابزارهایی برای اندازه‌گیری قطر یخ دریا در هر زمان، ماهواره‌هایی با قابلیت ارایه سرویس‌های اطلاعاتی برای جوامع دورافتاده در قطب شمال و نقشه‌برداری پیشرفته برای کمک به نصب منابع طبیعی. مدیریت پایدار جنگل‌ها، شیلات و آب پایداری بلندمدت جنگل‌ها، شیلات و منابع آب در خطر است. خطرهایی مانند دستبردها، سوءتدبیر و استفاده غیرمناسب، بسیاری از مهم‌ترین منابع طبیعی زمین (به‌‌ویژه جنگل‌ها، شیلات و آب) را تهدید می‌کند. فناوری‌های فضایی امکان دیده‌بانی پیشرفته، پیگری و مدیریت شمار منابع، تخلیه و نفوذ به منابع را به‌وجود آورده‌اند. در این راستا، اقداماتی نظیر استفاده از زمین‌های پست برای تهیه روغن پالم در اندونزی، دیده‌بانی و اجرای شیلات در نیوزیلند و اکتشاف و مدیریت منابع آب در موراکو، صورت گرفته است. فضا و مدیریت بحران دولت‌ها در سراسر جهان با شمار روبه‌رشدی از بحران‌های انسانی که اغلب نتیجه بلایای طبیعی و جنگ است، روبه‌رو می‌شوند. این بحران‌ها اثرات مخربی بر جامعه انسانی دارد و هنگام وقوع، طبیعت پیچیده و بزرگ مقیاس و جهانی آنها، عملکرد منابع انسانی و زیربناهای زمین را محدود می‌کند. کاربردها و خدمات ماهواره در راستای دیده‌بانی زمین، ارتباطات یا ناوبری، حمایتی اساسی برای تیم‌های مدیریت بحران و خسارت‌دیدگان در همه‌ مراحل به‌‌ویژه مرحله‌های آمادگی برای بحران و عملیات پس از بحران، محسوب می‌شود و نقش بسیار مهمی در پاسخ منطقی و مناسب در مواقع اورژانسی دارد. به‌عنوان نمونه، در این زمینه می‌توان این موارد را برشمرد: بازپروری کشور پس از گردباد سخت در فیلیپین، کمک‌های بشردوستانه در جنگ سوریه، نقشه‌برداری از تالاب مانیتابا در کانادا به کمک تصاویر فضایی و تعیین میزان خرابی‌های ناشی از زمین‌لغزه پس از توفان در مکزیک. امنیت هسته‌ای و ماهواره‌ها رشد ظرفیت‌های هسته‌ای جهان موجب اهمیت قابل‌ملاحظه آنها برای انجمن‌های بین‌المللی به منظور در اختیارداشتن توانایی دیده‌بانی میزان پیشرفت، تحرکات و اسلحه‌سازی محصولات هسته‌ای شده ‌است. ماهواره‌های ارتباطی و دیده‌بانی زمین، روش‌های کارآمدی برای مشاهده و وارسی فعالیت‌های هسته‌ای روی زمین فراهم کرده‌اند. عهدنامه توقف استفاده از مواد شکاف‌پذیر (FMCT) و تاسیسات نیروی هسته‌ای بروس در کانادا نمونه‌ای از این قبیل فعالیت‌هاست. آمادگی در برابر خطرات فاجعه‌آفرین فضایی با ساخت امکانات احتمال وقوع خطرات فاجعه‌آفرین فضایی کم ولی همراه با تاثیرات فراوان هستند. به‌عنوان مثال اوضاع جوی نامناسب در فضا می‌تواند موجب آسیب‌دیدگی ماهواره‌ها، اختلال در شبکه ارتباط از راه دور و تخریب شبکه برق‌رسانی شود. اشیای بزرگی که به زمین می‌رسند، می‌توانند حتی به خرابی‌های محلی یا جهانی بزرگی منجر شوند. سیستم‌های فضایی می‌توانند اطلاعات را پیرامون جریانات جوی فضایی افزایش داده، به‌موقع هشدار دهند و با آمادگی امدادرسانی کنند. همچنین می‌توانند به صورت بالقوه از زمین در برابر اشیای بزرگی که امنیت آن را تهدید می‌کنند، دفاع کنند. وقایعی همچون حادثه کارینگتون در سال1859 و شعله‌خورشیدی در سال1989، به‌عنوان جریانات جوی نامناسب فضا و همچنین برخورد شهاب با زمین طی رخدادهای تونگوسکا در سال1908 و چلیابینسک در سال2013، از جمله نمونه‌های قابل‌ذکر هستند. مشکل پایداری بلندمدت فعالیت‌های فضایی با افزایش شمار فعالان دولتی و غیردولتی عرصه فضا، مسایلی از قبیل تداخل امواج رادیویی، برخورد زباله‌های فضایی در مدار، شمار افزاینده ماهواره‌ها در فضا و همچنین راهبرد نامعلوم مصارف نظامی، تهدید جدی برای قدرت تحمل بلندمدت مدارهای زمین به حساب می‌آیند. هیچ روشی نمی‌تواند به این مشکلات خاتمه دهد، ولی ابتکارعمل در این زمینه مانند اقداماتی نظیر بهبود آگاهی از موقعیت فضا، فراهم‌کردن قواعدی پیرامون رفتار مسوولانه، کاهش تولید زباله‌های جدید در مدار هنگام نصب قطعات سیستم‌های فضایی و همچنین اعتماد‌سازی و افزایش شفافیت، بهترین فرصت برای بهره‌گیری پایدار و طولانی از مدارهای زمین را به ارمغان می‌آورد. در این مورد می‌توان به این مسایل اشاره کرد: کاهش خطرات فضایی توسط انجمن داده‌های فضایی، تداخل علایم ماهواره‌ای و در نتیجه، عدم‌ارایه خدمات مطلوب، تلفات ناشی از جریانات جوی و زباله‌های فضایی در ایستگاه چین، عدم ثبات راهبردی و تخریب ایستگاه «آمریکا 193». سخن آخر فضا بیش از 80مایل از انسان‌های روی زمین فاصله ندارد. همان‌طور که «دنیل دییدنی» دانشمند سیاسی خاطرنشان کرده ‌است: «فضا به بسیاری از مردم نزدیک‌تر از پایتخت کشورشان به ‌آنهاست». امکانات فضایی، جنبه‌های زندگی تازه‌ای را برای بسیاری از مردم به ارمغان آورده و ما انسان‌ها هرروز بیشتر به آنها وابسته می‌شویم. هم‌اکنون تقریبا هزارماهواره‌ فعال، منافع بسیاری را در اختیار مردم قرار داده‌اند که جهان را در جنبه‌های مختلف ارتقا می‌دهند. به‌عنوان مثال می‌توان به ناوبری و نقل و انتقال کارآمد جهانی، سرویس‌های ارتباطی مهم و پیش‌بینی روزانه وضع هوا اشاره کرد. صنعت فضا همچنین به یافتن شماری از مشکلات مهم جامعه بشری کمک شایانی می‌کند و امکاناتی را عرضه‌ می‌کند که سایر تکنولوژی‌ها و روش‌ها از ارایه آنها ناتوان هستند. این مساله به پیشرفت ملموس شهروندان و سازمان‌ها مانند حراست از حقوق اساسی بشر، مدیریت پایدار محیط زیست و منابع طبیعی، ارتقای کیفیت سلامت و آموزش، امنیت، رفاه اقتصادی و جلوگیری و عکس‌العمل مناسب منجر به خطرات فاجعه‌آفرین می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.