«عباس بصیری» در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
انجام جراحیهای کلیه و مجاری ادراری بدون شکاف
بنفشه پورناجی
سرطانها بهعنوان سومین علت مرگومیر در ایران شناخته شدهاند. رتبه اول در این میان متعلق به بیماریهای قلبی- عروقی و رتبهدوم مربوط به تصادفات و حوادث جادهای است. براساس نتایج یک پژوهش که در فوریه2014 در مجله بینالمللی اورولوژی به چاپ رسید، سرطان مثانه، شایعترین سرطان دستگاه ادراری در ایران شناخته شده است. این سرطان در میان مردان از شیوع بیشتری برخوردار است تا جایی که چهارمین علت مرگومیر بر اثر سرطان در مردان و نهمین علت در زنان به سرطان مثانه اختصاص دارد. دکتر«عباس بصیری» جراح و متخصص بیماریهای کلیه و مجاری ادراری، استاد دانشگاه و رییس انجمن اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی ایران است که یافتههای تحقیق وی در زمینه شیوع سرطانهای دستگاه ادراری بهویژه سرطان مثانه در ایران در مجله بینالمللی اورولوژی در سالجاریمیلادی به چاپ رسید. چاپ این مطلب و برپایی «هفتمین کنگره انجمن اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی» که از دیروز (چهارشنبه، نهم مهرماه) در بیمارستان لبافینژاد برگزار شده، بهانهای شد تا با وی گفتوگویی در این زمینه داشته باشیم که در ادامه میآید: آقایدکتر با توجه به
شیوع سرطانهای دستگاه ادراری بهویژه سرطان مثانه در کشور بیان کنید، آیا اساسا سرطانهای دستگاه ادراری قابل درمانند؟ سرطانهای مثانه به دودسته سرطانها سطحی و سرطانهای عمقی تقسیم میشوند. در سرطانهای سطحی، بافت سرطانی تنها مخاط مثانه را درگیر میکند که میتوان با تراشیدن تومور و تزریق موادی (که مهمترین آنها «BCG» یا همان واکسن ضدسل است) با تقویت سیستم ایمنی در مثانه از عود غده جلوگیری کرد. در سرطانهای عمقی که بافت سرطانی به عضله مثانه نفوذ کرده و غده تا عمق مثانه را گرفته است، تراشیدن تومور سبب پارگی مثانه میشود، بنابراین راه درمان برداشتن کامل مثانه است. در این روش در آقایان معمولا بههمراه مثانه، مجاری نطفه و پروستات نیز خارج میشود و در خانمها قسمت جلو دستگاه تناسلی زنان (واژن). در نتیجه برای دفع ادرار باید برای بیمار یک مثانه جدید ایجاد کرد که روش مرسوم، استفاده از بخشی از روده کوچک بهعنوان محلی برای ذخیره ادرار بوده که از جدار شکم خارج و به کیسهای که در بیرون از بدن فرد قرار داده میشود، اتصال پیدا میکند. این مساله فرد را از نظر انجام فعالیتهای جسمی و اجتماعی با مشکلات و
ناتواناییهایی روبهرو میکند. در شیوه جدید گویا کیسه بیرونی دفع ادرار حذف و مثانه جدید در داخل بدن فرد قرار میگیرد. در این مورد بیشتر توضیح دهید. دقیقا همینطور است. در روشهای جدید، مقدار بیشتری از روده را برداشته، رودهها چرخانده میشود و روی باقیمانده مجرای ادرار به شکل کروی قرار میگیرد که با این روش بیمار قادر است از مجرای قبلی خود و بدون نیاز به عامل بیرونی ادرار کند. لطفا در مورد روش ابداعیتان بیشتر توضیح دهید. این شیوه چه تفاوتهایی با روشهای جدید کنونی دارد؟ روشهای جدید، تنها مشکل ادرارکردن را در آقایان حل میکرد، اما آنان همچنان از نظر فعالیتهای جنسی و باروری دچار مشکل بودند. در این شیوه که برای اولینبار در کشور بهکارگرفته شد، میتوانیم در موارد خاص، پروستات و مجاری نطفه بیمار را حفظ کنیم و تنها مثانه بیمار را برداریم. در این شیوه مثانه جدید روی پروستات قرار گرفته، بیمار پس از جراحی سرطان مثانه نهتنها قادر به ادرارکردن از مجرای طبیعی است که امکان فعالیت جنسی و بچهدارشدن را نیز پیدا میکند. در مورد بازتابهای بینالمللی این روش ابداعی
لطفا کمی توضیح دهید. مهمترین دستاورد این روش، بازگشت بیمار دچار سرطان مثانه به یک زندگی کاملا عادی با حفظ باروری به شکل طبیعی است. بهدلیل نوآوری، نتایج این روش در «مجله بینالمللی اورولوژی» به چاپ رسیده است. جذابیتهای این شیوه بهگونهای بود که تاکنون چندبیمار از کشور آمریکا و کشورهای اروپایی برای درمان به ایران آمدهاند. در خبرها به نقل از جنابعالی رشد 30درصدی سرطان مثانه در کشور طی سالهای اخیر، عنوان شده بود. هدف از این پژوهش چه بوده است؟ متاسفانه با توجه به آمار روبهرشد انواع سرطانها در کشور بهویژه سرطان مثانه، شیوع این سرطان در ایران طی سالهای 2003 تا 2009میلادی مورد بررسی قرار گرفت که نتایج آن نیز در مجله آسیایی «کنترل و محافظت از سرطان» در فوریه2014 به چاپ رسید و نشان داد میزان سرطان مثانه از 1/5 در صدهزار به 2/01 در صدهزار افزایش یافته است. البته این آمار مربوط به پنجسال پیش بوده و طبیعتا در حال حاضر بیش از این رقم است. بر اساس مقاله چاپشده در این مجله، آمار سرطان کلیه نیز در کشور رو به افزایش است. اولا ابتلا به این سرطان به چه میزان است و دوم آنکه
چه شیوه درمانی جدیدی را برای مبتلایان به این بیماری ابداع کردید؟ بر اساس پژوهش فوق میزان سرطان کلیه 1/8 در صدهزار است. درمان معمول سرطان کلیه که متاسفانه بسیار هم مهاجم و خطرناک است، تاکنون برداشتن کامل کلیه بوده است. از آنجا که زندگی با یک کلیه، عوارض زیادی برای فرد از قبیل محدودیت مصرف غذا، نمک، پروتئین و... را به همراه دارد و فرد را بهویژه در سنین بالا دچار مشکلات و کاهش کیفیت زندگی میکند. در روش جدید در مواقعی که غده سرطانی کمتر از هفتسانتیمتر باشد، میتوان با حفظ کلیه بیمار، تنها بخش سرطانی آن را خارج کرد. نتایج مطالعات متعدد انجامشده بیانگر آن است بیماران بهویژه سالمندانی که تنها بخشی از کلیه آنان که دچار سرطان بوده، برداشته شده، نسبت به افرادی که کلیه سرطانیشان بهصورت کامل برداشته شده است از کیفیت زندگی مطلوبتری برخوردارند. لطفا کمی هم در مورد رشته اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی توضیح دهید. به جراحیهای دستگاه ادراری «یورولوژی» و به تمامی اعمال جراحی در حوزه مجاری ادراری که بهوسیله آندوسکوپ (لنز) انجام میشود، «اندویورولوژی» اطلاق میشود. دستگاه آندوسکوپ
(درونبین) به پزشک کمک میکند به جای بازکردن شکم بیمار، وضعیت مجاری ادرار را در خانمها و آقایان بررسی کند. در مواقعی که اورولوژیست از طریق مجرای ادرار وارد مثانه و سپس حالب (میزنای) یا همان لولهای که بین کلیه و مثانه قرار دارد، میشود در صورتی که بیمار در این مسیر دارای غده باشد، میتواند آن را مشاهده و در مواقع ضروری از آن نمونهبرداری کند؛ همچنین برای درمان میتواند به کمک برق و لیزر آن را بسوزاند. در مواردی که بیمار مبتلا به سنگکلیه، مثانه، حالب یا مجرای ادرار است یا مجاری ادرار وی بهدلیل تنگی، عفونت، اعمال جراحی قبلی یا بر اثر ضربه دچار چسبندگی شده، اورولوژیست میتواند به داخل مجرای ادرار رفته به وسیله لیزر یا «الکتروکاتر» (دستگاه برش برقی)، نسبت به بازکردن مجرا اقدام کند یا اینکه سنگ را در هرجای مجرای ادرار از مثانه تا کلیه قرار داشته باشد آن را شکسته و خارج کند. در جراحی اندویورولوژی (فوقتخصصی اورولوژی) بهجای ایجاد شکاف به روش جراحی برای رسیدن به حالب و کلیه از داخل مجرا وارد کلیه شده و نسبت به خروج تومور اقدام میکند. همچنین امروزه با بهرهگیری از روشهای اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی
میتوان نسبت به درمان سنگهای دستگاه ادراری اقدام کرد. هماینک از هر صد بیمار مبتلا به سنگکلیه یا حالب، تنها کمتر از پنجبیمار ممکن است، نیاز به جراحی باز پیدا کنند. در بین بیمارانی که با مشکلات غدد فوقکلیوی یا سرطانهای غدد فوقکلیوی مراجعه میکنند، در کمتر از 10درصد موارد، نیاز به جراحی باز پیدا میشود که این رقم برای سرطانهای کلیه بیشتر است؛ به عبارتی در 30درصد موارد، نیاز به اعمال جراحی باز وجود دارد و در 70درصد بقیه، میتوان به کمک لاپاراسکوپی اعمال جراحی سرطان کلیه را به روش بسته انجام داد. همچنین درمان بزرگی پروستات به روش جراحی باز یا دیگر روشهای جراحی تنها در 30درصد موارد انجام میشود و 70درصد بقیه با درمانهای دارویی و آندوسکوپی قابل درمان هستند. چگونه میتوان با کمک لاپاراسکوپ جراحیهای دستگاه ادراری را انجام داد؟ ابتدا سهسوراخ پنج تا 12میلیمتری در داخل شکم بیمار ایجاد میشود. از یکی از این سوراخها که بزرگتر است، برای ورود لنز متصل به یک مانیتور استفاده میشود که به کمک آن پزشک به مسیر مثانه تا کلیه دسترسی مییابد. دو سوراخ ایجادشده دیگر به منظور ورود وسایل جراحی از
قبیل قیچی، پنس و... به کار میرود. نقش لاپاراسکوپ در پیوند کلیه از فرد زنده چیست؟ نقش لاپاراسکوپ در پیوند کلیه مربوط به خارجکردن کلیه از فرد اهداکننده است. انجام جراحی پیوند کلیه شامل دو بخش است؛ نخست خارجکردن کلیه از بدن اهداکننده و دوم قراردادن آن در بدن شخص گیرنده. از 10سال پیش تاکنون در دنیا استفاده از روش لاپاراسکوپی برای خارجکردن کلیه از بدن بیمار بهجای جراحی باز مورد توجه قرار گرفتهاست. در این روش، ابتدا کلیه از محل خود آزاد و جدا، سپس از یک شکاف کوچک در قسمت پایین شکم از بدن خارج میشود. روش لاپاراسکوپ از نظر درد و در معرض دیدبودن محل شکاف نسبت به روشهای قبلی جراحی که شکاف بزرگی در ناحیه بالای شکم ایجاد میشد، بسیار بهتر و قابل تحملتر است. پس از بهکارگیری این تکنیک در آمریکا، خوشبختانه ایران یکی از پیشتازان اجرای این تکنیک بوده که هماکنون در مرکز پزشکی لبافینژاد و برخی دیگر از مراکز پیوند کلیه بهصورت روزمره از این تکنیک استفاده میشود. آیا روشهای جراحی بسته، نسبت به روشهای جراحی باز همیشه مزیت دارند؟ ایجادنکردن شکاف و محل جراحی روی بدن بیمار از
مهمترین مزایای رشته اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی است. جراحی سرطان مثانه بهروش لاپاراسکوپی هم قابل اجراست. اما براساس اصول درمانی سرطان که باید رعایت شود، خروج غده نباید سبب آسیب به سلامت بیمار شود. بنابراین در مواردی که بتوانیم، اصول درمانی را بدون خدشه به سلامت بیمار اجرا کنیم و نتیجه درمان هم یکی باشد از روش لاپاراسکوپی استفاده میکنیم. اما در مواردی که احتمال میرود، شرایط بیمار به دلایلی همچون بزرگبودن غده، اجازه انجام لاپاراسکوپی را نمیدهد و ریشهکنکردن سرطان با مشکل روبهرو خواهد شد، از روش جراحی باز بهرهگرفته میشود. هماینک 50درصد جراحیهای سرطان کلیه که با هدف حفظ کلیه صورت میکرد، به کمک روش لاپاراسکوپ است. همچنین در حال حاضر عمل بیش از 95درصد سنگهای کلیه به کمک روش آندوسکوپی انجام میشود که با سوراخکردن مستقیم قسمتی از پهلو و ورود مستقیم به کلیه بدون نیاز به جراحی باز میتوان نسبت به خروج سنگ اقدام کرد. آیا میتوان از خطر ابتلا به سنگهای ادراری و بهویژه سنگ کلیه پیشگیری کرد؟ تشکیل سنگهای ادراری و تولید سنگ کلیه برای برخی افراد بهعنوان یک خطر بالقوه تلقی شده که
با درمان یکبار سنگ کلیه نمیتوان از تشکیلنشدن مجدد آن اطمینان پیدا کرد بهطوری که یافتههای مطالعات وسیعی که در این زمینه صورت گرفته، بیانگر آن است که 60درصد از بیمارانی که به سنگهای دستگاه ادراری مبتلا میشوند، پنجسال پس از آن احتمال دارد به سنگ جدید ادراری دچار شوند؛ اما مطالعات متعددی اثبات کرده است که با بررسی و انجام آزمایشهای لازم در بیمارانی که خطر ساخت سنگهای کلیه و دستگاه ادراری در آنها وجود دارد، میتوان تا 90درصد علت سنگسازی را کشف و از بروز آن جلوگیری کرد. تشکیل کلینیک سنگ با هدف جلوگیری از تشکیل سنگهای ادراری از ابتکاراتی است که توسط مرکز تحقیقات بیماریهای کلیوی و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، طراحی و در بیمارستان شهید لبافینژاد دایر شده که نهتنها در خاورمیانه که در آسیا نیز مشابهی ندارد. در این مرکز متخصصان رشته اورولوژی با بررسی وضعیت و آزمایشها و رادیولوژی بیماران به آنان در زمینه جلوگیری از تشکیل سنگهای ادراری توصیههایی را ارایه میکنند تا بیماران پیش از آنکه به سنگ کلیه مبتلا و نیازمند درمانهای پیچیده بیمارستانی شوند از ابتلا به سنگ کلیه پیشگیری کنند.
چه توصیههای پزشکیای برای جلوگیری از ابتلا به سنگ کلیه دارید؟ در پیشگیری از ایجاد سنگ کلیه با توجه به ترکیب هر سنگ و بررسیهای آزمایشگاهی، توصیههای خاصی در زمینه رژیم غذایی وجود دارد. توصیههای کلی، مصرف فراوان و منظم مایعات در طول روز است که با توجه به متفاوتبودن میزان تعریق در افراد مختلف، پزشکان میزان مشخصی را برای آن در نظر نگرفتهاند؛ اما ملاک، حجم ادرار بیمار به مقدار 5/2 لیتر در روز است که حد مناسبی برای جلوگیری از ابتلا به سنگ بهشمار میرود. پرهیز از مصرف نمک نیز بسیار حایزاهمیت است. زیرا متاسفانه سرانه مصرف نمک در کشور به دلایل مختلف از جمله مصرف غذاهای فستفود با نمک زیاد بسیار بالاست. یافتههای پژوهشی نشان میدهد مصرف بیش از ششگرم نمک در روز، خطر ابتلا به سنگ را در همه افراد افزایش میدهد. بر اساس یک تحقیق انجامشده در کشور که نتایج آن در «مجله بینالمللی تحقیقات اورولوژی» به چاپ رسید، مشخص شده، کسانی که فشارخون بالا یا دیابت دارند یا افراد چاق، بیش از دیگران در معرض ابتلا به سنگهای کلیه قرار دارند. همچنین مصرف بیش از حد پروتئین حیوانی (گوشت) میتواند بهعنوان یک عامل
تشدیدکننده در تشکیل سنگها موثر باشد. این موضوع نیز در تحقیقی که در ایران انجام شده به اثبات رسیده که نتایج آن در «مجله بینالمللی تغذیه و کلیه» به چاپ رسیده است. رشته اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی از چه زمانی در دنیا شروع و از چه سالی وارد ایران شد؟ تاریخچه پیدایش این رشته در جهان به سال1980 میلادی برمیگردد که ابتدا در اروپا و در کشورهای انگلیس، آلمان و اتریش آغاز شد و سپس به آمریکا و دیگر کشورها نفوذ کرد. پس از آن با یک تاخیر شش الی هفتساله، وارد ایران و در سال 1370 از سوی اینجانب برای نخستینبار در بیمارستان لبافینژاد تهران به کار گرفته شد. با گذشت دوسال از پیدایش این رشته در کشور در سال1372 اولین داوطلب آموزش این رشته پذیرفته شد و بلافاصله نسبت به تربیت نیروی انسانی اقدامهای لازم به عمل آمد و ظرف یکسال آموزشهای لازم به وی داده شد. پس از افزودهشدن رشته لاپاراسکوپی، این دوره به دوسال افزایش یافت. هماینک سالانه پنج اورولوژیست را میپذیریم که با گذراندن دورههای مربوطه، مدرک فوقتخصصی اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی را دریافت میکنند. آیا تربیت سالانه پنج فوقتخصص
اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی پاسخگوی نیاز کشور در این زمینه هست؟ تاکنون 70نفر در این رشته از بیمارستان لبافینژاد فارغالتحصیل شدهاند که در کل استانهای کشور به فعالیت مشغولند. هماینک در هر استان یک متخصص داریم که میتواند این خدمات را به مردم ارایه دهد. در سالهای بعد دو مرکز دیگر (بیمارستان شهید هاشمینژاد و دانشگاه علومپزشکی مشهد) به مراکز آموزشی فوقتخصصی اضافه شدند که فارغالتحصیلان ما در این مرکز اجازه تربیت نیروی انسانی را پیدا کردند. در حال حاضر سه مرکز تخصصی در کشور در زمینه تربیت نیروی متخصص اندرولوژی و یورولاپاراسکوپی به فعالیت مشغولند. در مجموع 80 متخصص این رشته در کشور به فعالیت مشغولند که به حد کفایت رسیدهایم، اما آنچه کمبودش احساس میشود، مربوط به ضعف تجهیزات و کم بودن دستمزد این نوع خدمات است. هماینک درآمد کسی که پس از دوسال در رشته فوقتخصصی اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی فارغالتحصیل میشود نسبت به اورولوژیستی که این صلاحیت را ندارد بیشتر است. از سوی دیگر تجهیزات این رشته در تمام استانها فراهم نیست؛ وضعیت شیراز، اصفهان، اهواز و مشهد در زمینه تجهیزات و دستگاههای
اندویولوژی و یورولاپاراسکوپی تا حدودی مناسب است، اما بهدلیل ضعف تجهیزات، خراسانجنوبی، سنندج و برخی مراکز دیگر در زمینه ارایه برخی از این خدمات، ضعیف عمل میکنند که امید میرود با رفع این دو نقیصه شامل درآمد مناسب فوقتخصصهای این رشته و تامین تجهیزات پزشکی بتوانیم، نهتنها در منطقه که در جهان سرآمد این رشته باشیم. به جایگاه ایران در این زمینه اشاره داشتید. بفرمایید چه ابداعاتی در زمینه این رشته در کشور انجام شده که سبب مطرحشدن نام ایران در میان دیگر کشورها بهویژه کشورهای منطقه شده است؟ نخست باید به سطح ارایه خدمات بهویژه در مرکز لبافینژاد اشاره کرد که در زمینه تمام رشتههای حوزه اورولوژی بهویژه آندوسکوپی، اعمال جراحی را در سطح استانداردهای بینالمللی و حتی پیشرفتهتر از متوسط سطح جهانی انجام میدهد. برخی از این روشها برای اولینبار در جهان بهصورت یک شیوه ابتکاری به کار گرفته شده است. برای مثال کاربرد سونوگرافی در جراحیهای آندوسکوپی بهویژه برای زنان باردار یکی از این شیوههاست که با حذف اشعه ایکس و تزریق مواد رنگی میتوان سونوگرافی کلیه را انجام داد. زیرا همانطور که
میدانیم اشعه ایکس نهتنها برای جنین که برای مادر نیز زیانبار است و انجام آن در دوران بارداری منع شده، که به کمک روش جدید میتوان با روش سونوگرافی، سنگهای مجاری ادرار مادر را در دوران بارداری خارج کرد. روشهای ابداعی دیگری که از ایران در مجامع علمی بهعنوان روش ابتکاری مطرح شده، تکنیکهای ترمیم تنگیهای حالب و روشهای خارجکردن سنگ کلیه از طریق لاپاراسکوپی یا آندوسکوپی است که در آنها وضعیت بیمار روی تخت اتاق عمل بدون تغییر است که این امر موجب کاهش صدمات به بیمار و کاهش طول زمان جراحی میشود. درمان مثانه عصبی با هدف کنترل بیاختیاری ادرار نیز از دیگر روشهای نوین و پیشرفتهای است که به کمک نصب یک دستگاه در زیر پوست میتوان ادرار بیمار را کنترل کرد. هرچند این روش بسیار گرانقیمت است و تنها هزینه نصب آن 40میلیونتومان است، اما به مشکل مبتلایان به بیاختیاری ادرار پایان میدهد. مجموعه این پیشرفتها باعث شده، بیمارانی از کشورهای همسایه و منطقه شامل عراق، آذربایجان، کویت و... برای درمان به ایران بیایند. لطفا کمی هم در مورد هفتمین کنگره انجمن اندویورولوژی و یورولاپاراسکوپی که در حال برگزاری است، توضیح
دهید. در این کنگره در مورد بسیاری از روشهای نوین جراحی به کمک آندوسکوپی و بدون نیاز به انجام جراحی باز، بحث و تبادلنظر میشود. همچنین شیوههای جراحی غده آدرنال (فوقکلیوی)، جراحی کلیه شامل جراحی برای سرطان کلیه، جراحیهای آندوسکوپیک سنگ کلیه، جراحی آندوسکوپی و لاپاراسکوپی برای رفع اختلالات مادرزادی دستگاه ادراری که شایعترین آن تنگی محل لگنچه به حالب است، جراحی و خروج سنگهای حالب، تومورها و سرطانهای حالب، جراحی مثانه و پروستات و کلیه اعمال جراحی حوزه دستگاه ادراری که تاکنون با کمک روش باز انجام میشده و امروز قادریم آنها را بهصورت بسته با کمک روش آندوسکوپی انجام دهیم در این کنگره مورد بحث و هماندیشی متخصصان و صاحبنظران قرار میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.