ترویج دانش عمومی با سایتهای علمی در گفتوگو با مسوولان سایت اسطرلاب
حلقهای کوچک از زنجیر ترویج علم
گروه علم: بهتازگی چند علاقهمند به ترویج علوم جدید و بهویژه نجوم و اخترشناسی، وبسایتی به نام اسطرلاب (به نشانی «staryab.com») را پایهگذاری کردهاند. بهگفته پایهگذاران این سایت، اسطرلاب وبگاهی است که خلاصهای از مقالات روز نجوم حرفهای دنیا را با خوانندگان به اشتراک میگذارد. هدف اسطرلاب آشناکردن دانشجویان کارشناسی علومپایه، دانشآموزان دبیرستانی علاقهمند به علوم، منجمان آماتور باتجربه و دیگر علاقهمندان با دنیای تحقیقات حرفهای در زمینه نجوم است. روش کارشان هم بازنویسی مقالات نجومی روز دنیا به زبانی است که برای مخاطبان تازهوارد به دنیای علم، قابل ادراک باشد. آنها امیدوارند خوانندگانشان هفتهای یک مقاله نجومی را به زبان ساده در اسطرلاب بخوانند و با تحقیقات گسترده نجومی در جهان آشنا شوند و به اینترتیب، علاوهبر افزودن بر دانش خود، زمینه موردعلاقه خود را در نجوم پیدا کنند. به همین مناسبت با «آزاده کیوانی» و «آرین شیوایی»، بنیانگذاران این سایت گفتوگو کردیم. خوب است برای شروع مصاحبه، آشنایی مختصری با شما داشته باشیم. از سوابق تحصیلی و فعالیتهای رسانهای خود
برای ما بگویید. کیوانی: من فعالیتهای نجوم آماتوری را از سال ۱۳۷۸، در مدرسه فرزانگان تهران و در رصدخانه زعفرانیه آغاز کردم و سپس در سال ۱۳۸۳، با پیوستن به گروه پرتوهای کیهانی دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف با تحقیق نجوم بهصورت حرفهای آشنا شدم. در سال ۱۳۸۷ نیز به دانشگاه ایالتی لوییزیانا رفتم و با پیوستن به رصدخانه پییر اوژه (Pierre Auger) تحقیقاتم را در زمینه پرتوهای کیهانی پرانرژی ادامه دادم. دکترایم را در رشته اخترفیزیک در سال ۱۳۹۲ گرفتهام. هماکنون پژوهشگر پَسادکترا در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا هستم و در زمینه اخترفیزیک ذرهای با پروژه AMON و رصدخانه IceCube همکاری میکنم. شیوایی: من هم نجوم را از رصدخانه آموزشی زعفرانیه تهران در سال ۱۳۸۰ آغاز کردم. در آنجا بود که تاثیر عمیق معلمانم، من را به نجوم علاقهمند کرد. پس از اتمام تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک در دانشگاه تهران (ورودی سال ۱۳۸۵) به دانشگاه کالیفرنیا در ریورساید آمدم و هماکنون در مقطع دکترا در رشته نجوم رصدی و بررسی تحول کهکشانها تحصیل میکنم. همکاری با ماهنامه نجوم، برنامه تلویزیونی آسمان شب، ترجمه کتاب دانشنامه فضا،
تدریس نجوم در رصدخانه زعفرانیه و تاسیس پروژه صلح ستارگان با هدف ترویج نجوم و صلح در بین کشورهای جهان، از جمله فعالیتهای ترویجی و رسانهای من هستند. با توجه به اینکه هماکنون سایتها و وبلاگهای نجومی بسیاری فعالند، انگیزه و هدفتان از راهاندازی سایت تازهای به نام «اسطرلاب» چه بود؟ شیوایی: همانطور که میگویید هماکنون سایتهای متعددی در زمینه نجوم به زبان فارسی فعالیت دارند. اکثر این سایتها به اخبار نجومی و معرفی مفاهیم پایهای میپردازند و البته بسیاری از آنها در زمینه نجوم آماتوری هستند. سایت اسطرلاب هدف متفاوتی دارد. هدف ما این است که پل ارتباطی بین نجوم حرفهای و نجوم آماتوری باشیم. منظورمان از نجوم حرفهای یا آکادمیک، پژوهشهایی است که در دانشگاهها و موسسات تحقیقاتی انجام میشود. مقالههای ما در اسطرلاب یا خلاصهای از مقالات دانشگاهی روز هستند یا مقالات آموزشی درباره فعالیتهای نجوم حرفهای که به قلم منجمان حرفهای ایرانی در سراسر دنیا نوشته میشوند. سایت شما با بقیه سایتها چه تفاوتی دارد؟ کیوانی: تفاوت وبسایت اسطرلاب با سایتهای خبرگزاری این است که ما
قرار نیست مخاطبان را در جریان تازهترین اخبار بگذاریم، قرار هم نیست ما مطالبمان را همانطور انتخاب کنیم که آنها اخبار را انتخاب میکنند، مثلا بنابر سلیقه عامه مردم. ما صرفا میخواهیم زنجیره ارتباطی کوچکی باشیم بین کاری که در دانشگاهها انجام میشود و آنهایی که در ابتدای راه هستند. چند نفر در این سایت فعال هستند و چند وقت یکبار بهروز میشود؟ آیا اصلا دوره زمانی مشخصی برای بهروزرسانی دارید؟ کیوانی: من و «آیرین» به همراه شایان «غیاثالدین» (طراح و پشتیبان وب) مسوولیت اصلی اسطرلاب را برعهده داریم. علاوه بر ما منجمان ایرانی از دانشگاهها و موسسات مختلف با اسطرلاب همکاری میکنند و مطالب جالبی را که عموما در زمینه تحقیقاتی خودشان است، برای وبسایت مینویسند. اسطرلاب در حال حاضر، هفتهای یکبار، دوشنبهها ساعت هشت صبح به وقت تهران بهروزرسانی میشود. معمولا روی چه قسمت و موضوعاتی تمرکز دارید؟ (خبر، گزارش، تفسیر و تحلیل و...) شیوایی: دو دسته مقاله در اسطرلاب نوشته میشود. دسته اول «مقالات روز» نام دارند. مقالات روز بازنویسی مقالات دانشگاهی جدیدی هستند که در یک ماه اخیر
در یکی از نشریات معتبر علمی منتشر شدهاند. نویسنده، این مقالات را میخواند و خلاصهای از آنها را به همراه شکلها و نمودارهای مهم مقاله، به زبان فارسی بازنویسی میکند. دسته دوم، «مقالات آموزشی» هستند که در آنها نویسنده موضوع پژوهشی خودش را به زبان ساده برای مخاطبانمان توضیح میدهد، سوالهای بیپاسخ آن موضوع را مطرح میکند و روشهایی را که خود و همکارانش برای حل آن پرسشها در پیش گرفتهاند، بیان میکند. آیا شناختی از مخاطبان خود دارید؟ معمولا چه افرادی و با چه زمینههای علمی، مخاطب و مراجعهکننده سایت شما هستند؟ شیوایی: مخاطبان اصلی ما دانشجویان کارشناسی علومپایه، منجمان آماتور باتجربه و افراد علاقهمند به نجوم هستند که دانش پایهای در زمینه فیزیک و نجوم دارند و میخواهند با دنیای نجوم حرفهای و فعالیتهایی که در آن انجام میشود، بیشتر آشنا شوند. همچنین آن دسته از منجمان حرفهای که دوست دارند با زمینههای دیگر پژوهشی که متفاوت از زمینه کاری خودشان است، آشنایی بیشتری پیدا کنند، از جمله مخاطبان اسطرلاب هستند. مخاطبانتان، سایت را چگونه ارزیابی میکنند؟ چه نظری دارند و بیشتر
خواهان چه مطالبی هستند؟ کیوانی: نوشتههای اسطرلاب عموما بازخوردهای خوبی داشتهاند. در پایان هر مقاله، بخش دیدگاهها وجود دارد که خواننده میتواند نظر یا سوال خود را در آن مطرح کند. ما از سوالهای مخاطبان بسیار استقبال میکنیم و گاهی در راستای پاسخ دادن به آنها، خودمان نیز مطالب جدیدی میخوانیم و یاد میگیریم. بسیاری از مخاطبانمان با پیامهای تشویقکنندهشان، به ما انگیزه میدهند که بیشتر و بهتر بنویسیم. تاکنون نظرات سازنده زیادی در راستای ارتقای کیفیت سایت و مطالب آن دریافت کردهایم. تاکنون سایتها و وبلاگهای نجومی بسیاری راهاندازی شدهاند. به نظر شما دلیل این همه اقبال به سمت مجلات و سایتهای نجومی چیست؟ شیوایی: آسمان بخشی از طبیعت زیبای اطراف ماست. هرکس حتی برای یکبار زیر آسمان پرستاره شب نشسته باشد، یا نظارهگر یک خورشیدگرفتگی بوده باشد یا حتی تصاویر زیبای تلسکوپ فضایی هابل را از اعماق آسمان دیده باشد، جذب نجوم میشود. زیبایی نجوم از یک طرف و عطش دانستن بیشتر درباره پدیدههای کیهانی از طرف دیگر، افراد زیادی را به سمت نجوم جذب میکند. نجوم یکی از علوم پایهای است که
برای عامه مردم شگفتانگیز و جذاب است. در همه جای دنیا نیز موسسات آموزشی زیادی برای معرفی نجوم به مردم وجود دارند، از وبسایتها و نشریات گرفته تا برنامههای تلویزیونی و موزههای علوم. آنها در واقع از نجوم استفاده میکنند تا مردم را به علم علاقهمند کنند. به نظر شما چه افراد، سازمانها یا نهادهایی در ترویج دانش نجوم ایران (دانشگاهی، آماتور یا بین عامه مردم) تاثیرگذار بودند؟ کیوانی: گروهها و رسانههای بسیاری در ایران به فعالیت در زمینه نجوم و ترویج آن میپردازند. در برخی از دانشگاهها و موسسات علمی کشور نیز پژوهشهای نجومی گستردهای انجام میشود که نتایج آن عموما در بهترین نشریات علمی جهانی چاپ میشوند. برای من همانطور که گفتم نجوم از دبیرستان فرزانگان و رصدخانه آموزشی زعفرانیه شروع شد و در دانشگاه صنعتی شریف ادامه پیدا کرد. بیشک نقش معلمان و استادان خوبم، در انتخاب و ادامه این مسیر بسیار مهم بوده است. ماهنامه نجوم نیز یکی از اولین نشریاتی بود که در آن سالها چاپ میشد و افراد زیادی از همنسلهای من را به نجوم علاقهمند کرد. چرا بسیاری از سایتهای نجومی و در کل سایتهای
علمی، زود تعطیل میشوند؟ برای اینکه سایت شما هم به چنین سرانجامی گرفتار نشود، برنامهای دارید؟ شیوایی: اگر سایتهای علمی مطالبشان دقیق و در عین حال جذاب باشد و پیوسته بهروز شوند، مخاطبانشان را از دست نخواهند داد که منجر به تعطیلی وبسایت شود. البته این کار نیاز به پشتکار زیادی دارد و نویسندگان وبسایت باید علاقه، پیگیری و زمان کافی داشته باشند. ما هم امیدواریم در اسطرلاب با همکاریهای بیشتر نویسندگان میهمانمان بتوانیم روزبهروز تعداد مخاطبانمان را افزایش دهیم. خود شما معمولا به کدام سایتها و وبلاگهای داخلی و خارجی سر میزنید؟ کیوانی: برای پیداکردن و خواندن مقالات نجوم، معمولا از سایت آرکایو (arXiv. org) استفاده میکنیم. برای خواندن خبرهای نجومی هم سایتهای بسیار زیادی وجود دارند که به هرکدام کموبیش سر میزنیم، مثلا سایتهای انگلیسیزبان «Telescope&Sky»،«Astronomy Picture of the Day»،«NASA» ،«Astrobites» و... . سایتها و رسانههای فارسیزبان بسیار خوبی نیز وجود دارند که من فرصت سرزدن به همه آنها را ندارم ولی چند تا از آنهایی را که میخوانم یا گوش میدهم، اینجا بیان
میکنم: ماهنامه نجوم، برنامه چراغ خاموش که از رادیوتهران پخش میشود و رادیو اینترنتی راز که کار بینظیری است از دکتر «محمدرضا نوروزی» و «پوریا ناظمی» و همچنین خبرهای نجومی وبسایت شخصی «پوریا ناظمی». همانطور که میدانید ایران یکی از کشورهایی است که بالاترین نسبت جمعیت دانشجو به کل جمعیت کشور را دارد. فکر میکنید با اینهمه اقبال مردم و جوانان به دانشگاه، چرا باز هم مردم به مطالب خرافه و غیرعلمی باور دارند؟ شیوایی: روآوردن به خرافه، پیشگویی و فالبینی در همه جوامع وجود دارد. چنین گرایشهایی باید در همان سالهای مدرسه با تدریس صحیح علوم از بین برود. یکی از بهترین راهکارها برای ریشهکنکردن خرافه، آموزش روش علمی به زبان ساده به دانشآموزان و عموم مردم است. اگر ما بدانیم که یک فرضیه علمی چگونه شکل میگیرد و در راه اثبات یا ردشدن، بارها آزموده میشود، یاد میگیریم که هیچچیزی را بیدلیل و برهان و سیر منطقی قبول نکنیم و متوجه میشویم که در پشت اتفاقات روزمره اطراف ما، قوانین فیزیکی جریان دارد و نه نیروهای سری. برنامههای آموزشی صحیح، چه در مدارس و چه در رسانههای عمومی، به این مساله کمک
بسیاری میکند. ما در اسطرلاب نیز سعی داریم سهم خودمان را در این زمینه ادا کنیم. مقالات روزی که ما در اسطرلاب بازنویسی میکنیم، درسنامههای نجومی نیستند که مطالب آنها اثباتشده و نهایی باشند، بلکه تحقیقاتی هستند که در جریانند؛ ممکن است شواهد و پژوهشهای آینده آنها را تقویت یا تضعیف کنند. مقالههای آموزشی اسطرلاب به ما میگویند در زمینههای مختلف چه ندانستههایی وجود دارند و محققان چگونه بهدنبال یافتن جوابهای آنها هستند. این روش علمی است؛ بسیاری چیزها هستند که ما نمیدانیم، اما برای یافتن پاسخ آنها باید راه و روش علمی را پیش بگیریم، نهآنکه خیالبافی کنیم. شما در ایران تحصیل کردید و بعد برای ادامه آن به آمریکا رفتید. آموزش و پژوهش در دانشگاههای ایران و آمریکا چه تفاوتهایی با هم دارند؟ کیوانی: پژوهش در آمریکا از سنین خیلی پایین شروع میشود. تحقیق از همان دوران تحصیلات ابتدایی نقش مهمی دارد و دانشآموزان با روش تحقیق علمی به صورت عملی و تجربی، بهطور کامل آشنا میشوند. در مدارس ما آموزش بیشتر حالت تئوری دارد و خب همین باعث میشود دانشجویان ما از لحاظ تئوری و حل مسالههای ریاضی و فیزیک
قویتر باشند. ولی در مرحله تحقیقات علمی، پسزمینه کمرنگتری داریم و وقتی برای تحصیلاتتکمیلی به آمریکا میآییم، ناچاریم سرعت یادگیری ابزار لازم برای تحقیقات (چه کامپیوتری و محاسباتی و چه آزمایشگاهی) را بالا ببریم و خیلی وقتها تازه از صفر شروع کنیم. شیوایی: همانطور که «آزاده» گفت، بهنظر من هم بارزترین تفاوت این است که در ایران آموزش بیشتر سمت و سوی تئوری دارد، اینکه کتاب بخوانیم و مسایل را حل کنیم. اما خلاقیت کمتر است. قطعا آموزش تئوری، پایه پژوهش است، اما خلاقیت و ذهن پویا هم لازمه کار پژوهشی است که متاسفانه در ایران به آن کمتر پرداخته میشود. آیا میتوان سطح سواد و اطلاعات عمومی مردم ایران و آمریکا را با هم مقایسه کرد؟ این مقایسه چه نتایجی دارد؟ کیوانی: بستگی به زمینهای دارد که در آن اطلاعات را مقایسه میکنیم. به نظر من در زمینههای علمی، رسانهها و برنامههای گستردهای در آمریکا وجود دارند که باعث میشوند علاقهمندان دسترسی راحتتری به مطالب داشته باشند و افراد بیشتری جذب علم شوند. البته هنوز کلیگویی نمیتوان کرد و مقایسه سطح اطلاعات متوسط دوجامعه از توان من خارج است.
رسانههای آمریکا از لحاظ پرداختن به موضوعات علمی را چگونه ارزیابی میکنید؟ شیوایی: اینجا بیشتر از ایران به برنامههای آموزشی و علمی بها میدهند، اما هنوز هم به نظر من کمتر از چیزی است که باید باشد. برنامههای علمی، اعم از نشریات و برنامههای تلویزیونی و رویدادهای مناسبتی (مانند روز علم)، میتوانند در زندگی و دیدگاه مردم بسیار تاثیرگذار باشند. مخاطبان اسطرلاب به چه روشهایی میتوانند با شما در تماس باشند؟ مخاطبان اسطرلاب میتوانند با واردکردن ایمیلشان در سایت، مشترک خبرنامه شوند و جدیدترین مطالب اسطرلاب را از طریق ایمیل دریافت کنند. ما همچنین در شبکههای اجتماعی گوناگون (فیسبوک، گوگلپلاس و توییتر) نیز حضور داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.