حاشیهای بر «سنگی برای زندهگی سنگی برای مرگِ» شیدایی
سماجت ما بیفایده است
شیما بهرهمند
«هنوز از دری که باز مانده/ آدمها میآیند و میروند/ هنوز هم «یک فرصتِ استثنایی» / در تبلیغات و حراجیها به چشم میخورَد/... / چهقدر همهچیز جدی گرفته میشود/ چهقدر خوب است که هنوز این آدمها / مشغولیتهایی برای خود دارند/ چهقدر خوب است که این آدمها / این همه مساله جدی برای ادامهدادن/ چهقدر خوب است که با اینها میخوابند و / بیدار میشوند و وقت ندارند پشت خالی زندهگی را ببینند» اما «سنگی برای زندهگی سنگی برای مرگ» ناگفتههای شاعری است که پشتخالی زندهگی را میبیند و از آن مینویسد. این کتاب که گویا آخرین شعرهای شهرام شیدایی هم است یک شعر بلند است اما در واقع تکهشعرهایی است که شاعر حتا فرصت دوباره خواندنش را نداشته. با این همه شاعر در این تکهشعرها هم مانند دیگر شعرهایش از ناممکنی دیگری در روزگار ما سخن میگوید. از «تکرار و بطالت»، از شکاف زندگی با ادبیات. شیدایی در تمام این شعرها زمانهای را افشا میکند که دیگر شعر را به خود نمیپذیرد، ادبیات را به خود نمیپذیرد. ادبیات دیگر دارد به پدیدهای زائد، چیزی اضافی بدل میشود و از این روست که شاعر از «خیانت نویسندهها به مردم» مینویسد، از «ادبیات
متجاوز». ادبیاتی که دیگر برای این آدمها -که هنوز مشغولیتهایی برای خود دارند و وقتی برای دیدن پشت خالی زندهگی یا همان وضعیت ندارند- پدیدهای به دردنخور است. «من به خود هشدار میدهم که نویسنده شعر و ادبیات و هنر / بدترین تجاوزها را به مردم میکنند/ آنها مشغولند میخندند میگریند میخوابند بیدار میشوند/ ادبیاتِ متجاوز آنها را گاهی بیدار میکند از خوابِ زندهگی/ آنها جدیتشان را انگیزهشان را از دست میدهند/ این بیماری قداستِ نویسنده بودن شاعر بودن/ این بیماری قداستِ روشنفکریست/ من به خود هشدار میدهم که نویسندهها به مردم خیانت میکنند و / باید دیگر خفه شویم» شیدایی در یکی دیگر از این تکهشعرها، از حقوق مردهگان سخن میگوید. از شعر که صدای بلند است و خواب مردهگانِ در کار زیستن و روزمره را برهم میزند. «آیا من وقتی صدایم را بالا میبردم، طبقِ ماده فلان و بندِ فلان، / حقوق مردهها را زیر پا نمیگذاشتهام؟» اما با همه این ناممکنی نوشتن، نوشتن خطاب به کسانی که نیستند، شاعر از مسوولیت سنگینی میگوید که گردنش افتاده تا شاید بتواند کاری کند. «ولی مگر من جز برچسبم شاعر، انگل خودارجاع/ که در سن قانونیام
رسما و قانونا به من ابلاغ شده/ کار دیگری از دستم برمیآمده که از آن تخطی کرده باشم؟» شیدایی در واپسین شعرهایش هم بر «ناتوانی»، «ناممکنی» و «ناتمامی» شعر تاکید میگذارد، که گویی از مهمترین دلایل وجودی شعر بوده و هست. همین ناتوانی است که در شعر شیدایی به هیات امکان درمیآید: امکانی برای «شعر»گفتن. که از ناممکنی شاعر و وضعیت شاعر نشات میگیرد. اما غالب شاعران و نویسندگان اخیر ما، برای آن که لابد مردم جدیت یا انگیزهشان را برای زندگی به شیوه موجود از دست ندهند، هر ناممکنی را خط زدند. دیگر هیچ چیز شاعر و نویسنده ایرانی را از نوشتن باز نمیدارد. از این رو دیگر ناممکنی در زبان ممکن نمیشود، که تمام ناممکنها، امروز در ادبیات ما ممکن شدهاند. شیدایی خود را شاعری میدانست که برخلاف دیگران، وقتاش «خیلی وقت است که آزاد شده است و مثل یک کابوس همهچیز جلوی چشمش است» او به خود هشدار میداد که حق بدبینی را نمیتواند به دیگران تسری بدهد و آن را تنها میتواند برای خودش داشته باشد. اما غالب شاعران اخیر ما، کابوسهاشان را فراموش کردهاند یا کابوسهایی همرده دیگران دارند. دیگر ادبیات به قول شیدایی، مردم را فریب نمیدهد.
آنها را به جاهایی پرتاب نمیکند که نتوانند برگردند. «آنها زحمت کشیدهاند برای آنها زحمت کشیده شده که فقط مشغول باشند/ فراموش کنند چه اتفاقهایی افتاده و میافتد سرشان را پایین بیندازند و کارشان را بکنند...» اگر شهرام شیدایی تا سال هشتادوهشت که هنوز زنده بود تا از ناممکنهای نوشتن بنویسد، هشدار بدهد و از ادبیاتی بگوید که میتوانست زندگی را مختل کند، مردم را به جاهای دیگری پرتاب کند، امروز ادبیات ما میرود تا فراموش کند چه اتفاقهایی افتاده و میافتد، سرش را پایین بیندازد و کارش را بکند. انبوه کتابهایی که از همان سال تا هنوز، با روایت گذشته، بیش از هر چیز اکنونِ خالی از مساله را نشانه میرود، گویای همین ادبیات رامشده است. شخصیتهای رمانهای قفسهای همه بر گذشته مسلط شدهاند. گذشته، یکپارچه در سیطره نیروهای اکنون قرار گرفته است. این دست رمانها که در لحظه اول خود را در زمره رمانهای تاریخی جا میزنند، در نهایت هیچ برخوردی با «تاریخ» ندارند و جملگی در کار گفتن از ناگفتههای گذشتهاند. انبوه کتابهایی که تحت عنوان «ادبیات»، در سالهای اخیر چاپ شده و میشود، برخلاف تلقی شیدایی دیگر «ادبیاتِ متجاوز»
نیست. زیرا دیگر هیچ وقفه یا شوکی در فضای ادبی ایجاد نمیکند. این وضعیت جز در وضعیت فرهنگی اخیر معنا نمیشود. وضعیتی که در آن همه امور، خاصه امور گذشته به شکل بیانگری در میآید. و حالا تمام امور ناگفته و مسکوتی که در مدار نظم موجود جا نگرفته، با روایی شدنش به نوعی حل و فصل میشود. دیگر کابوسهای نویسنده نیست که ادبیات را خلق میکند، بلکه این متنها هستند که نویسندهها را میسازند، متنهایی که پیشاپیش در این مدار نامریی ساخته شدهاند و در هیات ادبیات در قفسهها جا میگیرند. اگر آگون یا وجه مستمر کار شهرام شیدایی در این چند سال نوشتن و شاعری، تاکید بر ناممکنی نوشتن و نوشتن با ناممکنها، بود و گفتن از ادبیاتِ متجاوز یا به درد نخور برای زندگی موجود و دوگانهای ساخت بین زندگی روزمره با ادبیات و هنر، حالا خالقانِ ادبیات اخیر این دوگانه را به کلی بر هم زدهاند. اگر بهزعم «شاعر»، زندگی از ادبیات سر باز میزد تا به روال معمول ادامه یابد، امروز ادبیات یکسره به سیطره زندگی جاری درآمده است. «ادبیات خیلی وقتها تلخ است / من به خود هشدار میدهم که نسلِ ما را نسل نویسندهگان و شاعران را / چرخهای مریی و نامریی گردش
خرپولها منقرض کرده است و سماجت ما بیفایده است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.