|

بیان عزیزی، استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه صلاح‌الدین «اربیل» در گفت‌و‌گو با «شرق»:

ترکیه «داعش» را به «اقلیم» کردستان ترجیح می‌دهد

در حال‌حاضر صحبت از تغییرات در سیاست بین‌الملل و نقشه خاورمیانه به‌جد مطرح است. این تا چه اندازه عملی است و در صورت وقوع، این تغییرات به چه شکل خواهد بود؟ کوتاه پاسخ خواهم داد. بیش از یک‌قرن‌ونیم است که نقشه خاورمیانه در حال تغییر و همواره در این مدت ثبات نداشته است. تمام کشورهای این جغرافیا و همچنین بازیگران بین‌المللی که مشروع یا غیرمشروع وارد منطقه شده‌اند، در این عدم‌ثبات دخیل بوده‌اند. بعضی اوقات تغییرات، اجتماعی و درونی است و در این حالت مرزها تغییر نخواهند کرد به‌عنوان نمونه وقوع بهارعربی در کشورهای منطقه و گاهی نیز با هدف تغییرات سیاسی و اشغال خاک کشورهای دیگر این تغییرات روی می‌دهد. برای نمونه حمله عراق به خاک ایران در سال١٣٥٩ و حمله به کویت که ادعا می‌کرد کویت یکی از استان‌های آن کشور است و همچنین مشکلات مداوم میان فلسطینی‌ها و اسراییل نمونه‌هایی از این موارد هستند. در اوج این تغییرات نیز می‌توان شکل‌گیری جریان القاعده و رویداد ١١سپتامبر را نام ببریم که موجب شد آمریکا به سمت این منطقه بیاید که البته دارای پیشینه تاریخی و چندبعدی بود. نتیجه آن نیز حمله آمریکا به عراق تحت‌عنوان آزادی مردم عراق و جنگ علیه تروریسم که نقطه‌پایانی آن کشتن بن‌لادن بود. اتفاقات سوریه و پررنگ‌شدن نقش سیاسی خارجی‌ها باعث ایجاد تغییرات بین‌المللی و امنیتی فراوانی شد و به‌هم‌ریختگی جغرافیای انسانی و اجتماعی میلیون‌ها انسان را به‌دنبال داشت. در حال حاضر هم شاهد هستیم گروه داعش نقشه جدید خلافت اسلامی خود را اعلام کرده و فاجعه شنگال را رقم زد و تهدید فجیع کوبانی را در آستانه عملی‌کردن قرار داده است. بزرگ‌ترین تغییر معادلات فعلی خاورمیانه شکل‌گیری داعش است که بر روابط تمام کشورها و شرایط دولت- ملت‌ها تاثیر گذاشته است حتی آمدن تروریست‌ها از استرالیا گرفته تا ایرلند و آمریکا و آلمان این تغییرات را تا سطح بین‌المللی نیز دامنه‌دار کرده است. تغییرات آینده منطقه بر اساس شرایط دولت اسلامی تعیین خواهد شد. بعد از ١١ سپتامبر آمریکا نقشه خاورمیانه بزرگ را طراحی کرد. آیا تغییرات فعلی ادامه همان طرح است یا نقش‌های جدیدتر از طرف آمریکا در آستانه اجراست؟ این نقشه‌‌راه اگر وجود داشته باشد، نقشه‌ای شکست‌خورده است و نسخه دموکراسی لیبرالی آمریکایی در این منطقه موفق نبود. اگر فقط و فقط یک دلیل برای شکست این طرح مطرح کنیم، کافی است اشاره کنم ١٣سال بعد از اعلام جنگ علیه تروریسم که در آن آمریکا میلیاردهادلار برای آن هزینه کرد و دنیا را به «با ما» و «علیه ما» تقسیم کرد، بنیادگرایی اسلامی نه‌تنها دچار رکود و شکست نشده، بلکه در چارچوب جدیدی رشد کرد و با توسعه و تجهیز خود در قالب داعش بروز کرد. قربانیان این فاجعه مردم مدنی و غیرنظامی و ساکنان منطقه خون‌آلود خاورمیانه هستند. سیاست خارجی آمریکا چندین‌مقطع متفاوت و شکل متعدد به خود دیده است؛ به عنوان نمونه، مکتب هامیلتونیسم١٧٩٧، تاکید بر گسترش نیروی آمریکا در عراق و پررنگ‌کردن ارزش‌های آمریکایی، مکتب جکسونیسم١٨٢٩، تبیین سیاست خارجی بر اساس دخالت در کشورهای دیگر با هدف حفظ قدرت و منافع آمریکا، استفاده از نیروی نظامی در زمان لازم، گسترش قدرت و نفوذ آمریکا در مناطق مختلف جهان، مکتب ویلسونیسم١٩١٣، تنظیم بالانس نیروی جهانی، مقابله با حملات خارجی با نیروی نظامی و گسترش دموکراسی. پروژه‌ها مدام دچار تغییر می‌شوند و اگر بر اساس تئوری بازی‌های سیاسی شرایط را تحلیل کنیم، مشخص می‌شود نتیجه یک بر صفر یعنی برد برای آمریکا بسیار مهم است. برای همین در زمان حمله عراق به ایران و جنگ هشت‌ساله متحد عراق می‌شود و در زمان حمله به کویت علیه عراق اقدام می‌کند و در نهایت هم بدون اجازه شورای‌امنیت و با نیروی نظامی عراق را تصرف می‌کند. شکل‌گیری داعش در سه‌سال گذشته در سوریه و بعدها نیز در عراق و تهدید اقلیم کردستان، نتیجه چه اتفاقاتی بود و آیا این اتفاقات عاملیت برای تغییر سیاست آمریکا در مقابل عراق شد؟ ابتدای تشکیل این گروه به سال‌های پایانی دهه١٩٧٠ برمی‌گردد؛ زمانی که مجاهدین افغان با هدف جلوگیری از قدرت اتحاد شوروی و همچنین با حمایت و پشتیبانی آمریکا مسلح می‌شدند. چنددهه بعد از این رویداد این گروه‌ها در چارچوب نیروی رادیکال اسلامی و بعدا نیز در قالب القاعده در سال١٩٨٩ از طرف «عبدالله اعزم» و «اسامه بن‌لادن» شکل گرفت و توانست هزاران طرفدار از سراسر جهان گرد خود آورد. بعد از سقوط صدام در عراق «ابومصعب زرقاوی» مسوولیت شاخه القاعده عراق را برعهده گرفت. نیروهای آمریکایی در ژوئن٢٠٠٦ زرقاوی را به هلاکت رساندند که «ابوحمزه مهاجری» به جای او نشست. همزمان «ابوبکر البغدادی» تحت‌عنوان دولت اسلامی عراق شروع به تجمیع و گردآوری نیرو کرد. بعد از کشتن بن‌لادن و آشفتگی وضعیت سوریه، پروژه‌های بغدادی به سوی این کشور سرازیر شد و بعد از موفقیت در عراق نیز نفوذ آنها گسترش یافت. تصرف چندین‌مکان استراتژیک و تحرکات سریع و کشتار دسته‌جمعی مردم و جنایت‌های ضدانسانی تاکنون از طرف این گروه ادامه دارد که اوج این اتفاقات در شنگال و کوبانی در حال وقوع است. در تمام این اتفاقات تاکنون آمریکا سیاست‌هایش را براساس شرایط منطقه‌ای و جهانی تغییر داده، در چندین مقطع نیز سیاست‌های متفاوتی در عراق به اجرا گذاشته است، بعد از ١١سپتامبر اشغال عراق بزرگ‌ترین عمل بین‌المللی از طرف آمریکا بوده است. ورود ارتش آمریکا به عراق این مساله را تبدیل به مهم‌ترین رویداد خاورمیانه کرد که مستقیما مرتبط به موضوع نفت و منابع طبیعی است؛ با توجه به اینکه خاورمیانه منطقه‌ای بی‌ثبات است و تامین ثبات نیز مستلزم وجود تسلیحات قوی است، رقابت برای تامین سلاح از طرف کشورهای منطقه شکلی دیوانه‌وار به خود گرفته و این نیز از نتایج ورود آمریکا به عراق بوده است. سیاست خارجی آمریکا وابسته به شرایط آمریکا در عراق شده که تا آخرین لحظات نیز خواسته است بازیگر برنده داخل عراق باشد که تبدیل به نماد برد در تمام منطقه خواهد شد. این برد، از طرف بازیگر مهم دیگری که ایران است، مدام مورد تهدید قرار گرفته است، کشورهای دیگر صحنه سیاسی عراق نیز همچون کشورهای عربی، اتحادیه اروپا و ترکیه در این بازی نقش داشته‌اند که هرکدام دستاورد یا شکست متفاوتی داشته‌اند. تمام روسای‌جمهور آمریکا از بوش تا کلینتون و اوباما سیاست خارجی و پیروزی و شکست خود را در عراق محک ‌زده‌اند. آمریکا از همان ابتدای حمله به عراق نقطه شروع و تغییر نقشه خاورمیانه و تغییر وزن نیروها را مدنظر داشته است، اما اشتباهات سیاسی و انحصار قدرت باعث شده است بیشتر کارشناسان شکست‌های بین‌المللی و سیاسی آمریکا را از دستاوردهای آن بیشتر بدانند، اما این مساله از سود اقتصادی و اهداف دیگر جداست که عراق را به وسیله، قربانی و محل قدرت امپریالیستی آمریکا تبدیل کرد. چرا آمریکا در زمان تهدید اقلیم کردستان دست به اقدام زد؟ در زمانی که بغداد، به‌عنوان پایتخت عراق مدام موردحملات تروریستی و انفجارات روزانه است، مکان رفت‌وآمد بازیگران سیاسی کشورهای جهان و نیروهای جهانی اربیل پایتخت دوم و مکان استراتژیک عراق است. وجود کنسولگری کشورهای دیگر و جایگاه سیاسی و اقتصادی و نظامی، وجود هزاران شرکت و کمپانی جهانی و مکان جغرافیایی اقلیم کردستان اهمیت این منطقه را نشان می‌دهد. تهدید کردستان به معنای تهدید مضاعف خود بغداد و تهدیدی برای منافع آمریکاست. اوباما نیز می‌گوید این اتفاقات با هدف حفظ جان شهروندان آمریکایی و منافع مهم آمریکا در اقلیم کردستان روی داده و در سیاست پراگماتیستی اشتباهی مضحک است اگر فکر کنیم آمریکا فقط برای حفظ جان کردها به جنگ داعش آمده است. آیا درست است عنوان کنیم به کرد به‌عنوان بازیگری بین‌المللی نگریسته می‌شود؟ نه‌تنها کردها، بلکه هرملت دیگری در خاورمیانه به حکم شرایط ژئوپولیتیک منطقه مهم است، این از یک طرف، وجود منابع هنگفت گاز و نفت در این منطقه از طرفی دیگر اهمیت منطقه را نشان می‌دهد. از اینها مهم‌تر نیز این است که ما در رویدادها چگونه عمل می‌کنیم، در واقع نوع عمل سیاسی ما جایگاه بین‌المللی ما را تعیین می‌کند. بعد از سقوط صدام کردها در مقابل بغداد به آمریکا تکیه کردند، بعد از اینکه ارتش آمریکا عراق را ترک کرد این حمایت روانی از صحنه کنار رفت. در اقلیم کردستان، ایران و ترکیه تبدیل به دورقیب اقتصادی و ایدئولوژیک شدند و بعد از تحریم‌های ایران ترکیه تبدیل به اولین متحد اقلیم کردستان شد اما از لحاظ سیاسی اتفاقات به شکل دیگری رقم خورد. کارایی اقلیم کردستان تغییر کرد و با نزدیک‌شدن داعش به کردستان، ترکیه هیچ‌گونه کمک و حمایتی اتخاذ نکرد، گزارش «دویچه‌وله» در ماه‌آگوست و ابتدای سپتامبر در موصل نشان می‌دهد سوپرمارکت‌ها و فروشگاه‌های این شهر فقط و فقط اجناس ترکیه‌ای عرضه می‌کنند که از طرف داعش به آن اجازه ورود داده می‌شود، همچنین مباحث مربوط به فروش نفت داعش از طرف ترکیه این مساله را پررنگ‌تر می‌کند، نقشه منطقه نیز این امر را تایید می‌کند که فروش نفت داعش فقط از طریق ترکیه امکان‌پذیر است. پس ترکیه حتی اگر به شکل کوتاه‌مدت باشد، داعش را به‌عنوان بازیگری برجسته‌تر از کردها قبول دارد و روی آن حساب باز کرده است. اشتباه بزرگی است اگر ما به شکلی کلاسیک این سیاست سودجویانه ترکیه را تفسیر کنیم و از اینکه ترکیه داعش را بر اربیل ترجیح داده، نگران باشیم. این اشتباه سیاستمداران ما بود که صرفا به یک‌طرف تکیه می‌کنند. از این بدتر این است که در حال حاضر این رفتار ترکیه از طرف بخشی از قدرت رسانه‌ای ما توجیه می‌شود. اقلیم کردستان از طرف اولین شریک اقتصادی‌اش تنها رها می‌شود و واضح است ایجاد ارتباط صرفا بر مبنای مسایل اقتصادی چنین نتیجه‌ای به بار می‌آورد، در حالی که ایران و آمریکا اجازه نمی‌دهند اربیل سقوط کند و رهبران سیاسی اقلیم کردستان نیز از آنها تشکر می‌کنند. در مورد اقلیم کردستان باید به این نکته هم اشاره کنم که از سال٢٠٠٣ حقوق ماهانه به هزاران‌نفر از نیروهای پیشمرگه داده می‌شود اما می‌بینیم در فاجعه شنگال حتی یک‌ساعت توان مقاومت ندارند تا در این فرصت مردم بتوانند از حمله داعش رهایی یابند. این نشان می‌دهد شرایط عمومی اقلیم کردستان آمادگی و پیش‌بینی بحران‌ها را ندارد. داعش به‌دنبال سه‌مساله نفت، آب و پول است که اقلیم کردستان دارای هر سه‌مورد است. وجود اقلیم کردستان در منطقه‌ای آشفته با ده‌هابازیگر منطقه‌ای و جهانی، با وجود نشانه‌های توسعه داعش در سال‌های گذشته، با برجسته‌شدن مشکلات میان اربیل و بغداد، با وجود میلیاردهادلار منابع طبیعی انرژی که به خودی‌خود دشمن‌ساز است، با آشفتگی ارتباط با کشورهای عربی، با اتفاقات سوریه و گسترش اسلام رادیکال، با توجه به تاریخ ژینوساید کرد و حلبچه و ده‌هامورد تهدیدکننده دیگر، نشان می‌دهد سیاست داخلی و خارجی ما تا چه اندازه جای سوال دارد و چه اشتباهات بزرگی مرتکب شده‌ایم که هیچ برنامه‌ای برای حفظ خود در مقابل تهدیدات بیرونی نداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.