فرید براتیسده، روانشناس، در گفتوگو با «شرق»:
سینمای اجتماعی ایران از صداوسیما سبقت گرفته است
سعید برآبادی: 20سال بعد از شهر موشهای 1، شهر موشهای2 با همان پیام «دشمنستیزی» ساخته میشود و 10سال بعد از آتشبس1، دوباره فیلمی با مضمون روانکاوی زندگی یک زن و شوهر، روی پرده میآید و اتفاقا به فروش میلیاردی هم میرسد. اما چقدر از پندهای این نوع سینما به مخاطبش میرسد؟ دکتر فرید براتیسده از روانشناسانی است که سابقه حضور در فعالیتهای اجتماعی تاثیرگذار در بخش دولتی را هم در کارنامه دارد، علاوه بر آن در حوزههای مختلف فعالیت کرده و به همین دلیل، با سینما هم چندان غریبه نیست. او در گفتوگو با «شرق»، تاکید میکند آنچه سینما را سینما میکند، رمزگانه چندگانه است به این معنا که اگر پیامی هم در لایههای زیرین یک فیلم باشد، هرکسی از ظن خود یار آن میشود و به همین دلیل، هر فیلمی میتواند تاثیر متفاوتی روی جامعه و مخاطبهای مختلف داشته باشد. فکر میکنید با افزایش میزان تولید سینمای اجتماعی میتوان امیدوار بود که سینما روی مخاطب تاثیرگذار باشد، خصوصا در حوزه مسایل و مشکلات اجتماعی؟ خوشبختانه سینمای ما در سالهای اخیر در ورود به مسایل اجتماعی و رفتارهای شخصی خیلی پیشرفت داشته. حتی
فیلمهایی که به نظر میرسد درباره جنگ ساخته شدهاند نشانهای از این بلوغ و پختگی در نگاه به جامعه را در خود دارند اما نباید فراموش کنیم که تاثیرگذاری هر رسانه روی مخاطبش محدودیتهایی هم دارد. یکی از این محدودیتها، اعتماد متقابل مخاطب و سینماگر است. اگر این اعتماد در میان نباشد نمیشود به اثرگذاری پیام فیلم امیدوار بود. بنابراین باید سینماگران ما با مسایل اجتماعی از نگاهی واقعبینانه روبهرو شوند و هرچه میتوانند از شعار فاصله بگیرند که خوشبختانه بهنظرم امروز این اتفاق افتاده و سینما به سمت واقعگرایی پیشرفت داشته است. بهعنوان کسی که در این حوزه فعالیت میکنید، فکر میکنید سینمای قصهگوی ایران باید به این سمت برود یا نه؟ در اینجا باید از سینمای ایران در برابر صداوسیما دفاع کرد. در حوزه اجتماعی، سینما گوی سبقت را از دیگر رسانهها و خصوصا صداوسیما ربوده، شاید بهخاطر شرایطی که بر صداوسیما حاکم است. اما بهطور کلی هنر در جامعه ما به نظرم دارد به سمت اجتماعیترشدن پیش میرود و نمونه این ائتلاف را میشود در سینما دید. البته تئاتر را هم با همه مهجوری آن دستکم نگیرید، در چندسال اخیر، تئاتر
هم رسانهای شده که بهشدت به حوزههای اجتماعی علاقه نشان داده است. این میزان پیشرفت آیا توانسته در انتقال پیام هم تاثیرگذار باشد؟ سینما دارد سعی میکند مخاطب بیشتری جلب کرده و روی رفتارهای بینندگانش تاثیرگذار باشد. اینکه آیا توانسته رفتارها را در جامعه تغییر دهد یا نه، موضوعی نیست که بشود به ضرسقاطع درباره آن حرف زد اما کافی است نگاهی به جامعه بیندازیم تا ببینیم که سینما توانسته روی دیدگاههای مخاطبانش اثر جدی داشته باشد. یکی از دلایل این موفقیت توجه این رسانه به موضوعات روانشناسانه، جامعهشناسانه و البته مسایل و آسیبهای اجتماعی است. چنین روندی چطور میتواند به یک موفقیت قطعیتر برسد؟ وقتی سینما میتواند اثرگذارتر از امروز باشد که به فیلمساز اجازه ورود به مباحث مختلف داده شود. اگر بخواهید چند فیلم مهم و تاثیرگذار سینمای ایران در حوزه اجتماعی را نام ببرید، چه اسمهایی در خاطرتان میآیند؟ طبیعتا اولین فیلم در نظرم «جدایی نادر از سیمین» است. بعد از آن، «درباره الی»، «زندان زنان»، «چ»، «بههمین سادگی»، «زندگی»، «دختری با کفشهای کتانی»، «خونبازی» و
«آتشبس». اگر روی این فیلمها تمرکز کنیم میبینیم که سینمای موفق در حوزه اجتماعی، سینمایی است که به مسایل زنان و کودکان بیشتر پرداخته است. چنین سینمایی بهخاطر بیان صدایی که کمتر بیان شده، از اقبال اجتماعی و مردمی بیشتری هم برخوردار است. و این فیلمها هرکدام توانستهاند پیام خود را به مخاطبهایشان برسانند؟ تا منظور از پیام چه باشد. در جدایی نادر از سیمین، یک پیام کلی هست درباره راستگویی و حتی طلاق و موضوع خروج از کشور اما در کنار آنها پیامی که به نظرم بیشتر از همه در این فیلم مورد توجه مخاطب قرار گرفت و روی رفتارهای آنها اثرگذار بود، نوع رابطه مرد با پدرش بود. جایی که نادر بدن نحیف پدرش را در حمام میشست و گریه میکرد یکی از اثرگذارترین سکانسهای سینمای اجتماعی ایران است بدون اینکه بخواهد شعار بدهد. درواقع بهخاطر همین غیرشعاریبودن است که پیام اثرگذار شده است. به «آتشبس» هم اشاره کردید، سری دوم آن اینروزها روی پرده سینماست و به نظر میرسد که یک مقداری در حوزه اجتماعی، سینما علاقهمند ورود به مباحث روانشناسانه هم شده. نظر شما چیست؟ طبیعتا این یک نیاز اجتماعی بوده.
امروز دیگر ساختار خانواده و روابط ما شبیه به قدیم نیست که موضوعات را ریشسفیدانه یا پدرسالارانه حل کنیم، امروز مشاوران و روانشناسان در زندگی تکتک ما نقش مهمی دارند و چه خوب است که سینما درباره این نیاز همهگیر با مخاطبش بدون رودربایستی حرف بزند. اصلا بخشی از موفقیت فیلم آتشبس هم بهخاطر استفاده از یک تیم روانشناسانه بود. این موضوع اما در تلویزیون جدی نیست. درباره اعتیاد سریال یا فیلم تلویزیونی ساخته میشود اما نوع برخوردها با معتاد بهلحاظ روانشناسی غلط است، کارشناسی هم کنار دست تیم تولید نیست که به آنها گوشزد کند دارند مسیر را اشتباه میروند. اما نگاه کنید به فیلم ضدانقلاب «بدون دخترم هرگز»، یک تیم چندنفره از بهترین روانشناسان و روانپزشکان آمریکایی را پشت خودش دارد تا پیامش تاثیرگذار شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.