|

درباره یک مفهوم

کدام ایرانیت؟

مجید شریفی . ترجمه: علی اخوت

چگونه احساس تعلق مشترکی به یک اجتماع سیاسی مدرن به‌نام ایران امکان‌پذیر شد؟ چه نیروهایی مولد این احساس تعلق مشترک بودند و این احساس در گذر زمان چه تغییراتی به خود دید؟ این تغییرات چه تاثیری بر معنای ایرانیت داشت؟ این کتاب به این پرسش‌ها می‌پردازد. کاوشی است در چگونگی برساخته‌شدن و جدال بر سر ایرانیت، که ایران را به کشوری بدل کرد که از درون، با تفاوت‌های سیاسی و از بیرون با رقابت‌های امپریالیستی، پاره‌پاره شده بود. این کتاب، در مقام یک پایش دیرینه‌شناختی، آشکار می‌کند که چگونه مواجهه‌های ایران با دول امپریالیستی غربی دایما احساس مشترکی از فقدان ملی‌بودن و همراه با آن، آرزویی جمعی به امپریالیست‌وارشدن - یعنی مستقل، دموکراتیک، توسعه‌یافته و قانونی‌شدن - را تولید و بازتولید می‌کرد. به‌این‌معنا، ناسیونالیسم ایرانی مبارزه‌ای بوده بر سر آزادی از سلطه غربی، ولی با آغوش‌گشودن سازماندهی سیاسی غربی، که حیاتش در داشتن حکومتی مدرن و واجد تمامیت ارضی خلاصه می‌شود. مضمون مشترک کل فصول این کتاب نشان‌دادن این نکته است که چگونه روایت‌های رقیب بر سر معنای درونی ایرانیت، برای معنابخشی به ساخت یک حکومت ملی (به دیدگاه نویسنده، دولت- ملت ترجمه جدید و واژه‌برداری غلطی است که از حکومت ملی یا nation- state شده است) که مستقل از سلطه و مداخله غربی باشد، اما در عین حال، همانند دولت‌های امپریالیستی، توسعه‌یافته، دموکراتیک و تحت حاکمیت قانون باشد، در مبارزه بودند. در این مبارزه، هنوز هیچ رژیمی ‌نتوانسته است هویتش را هژمونیک (قالب) کند. در اینکه یک احساس قوی ناسیونالیسم رمانتیک در زبان، اسطوره‌ها، فرهنگ و رفتار اجتماعی ایرانیان نفوذ دارد، بحثی نیست. این احساس رمانتیک هم‌هویتی (خودیت) با تاریخ، سرزمین، فرهنگ، زبان و میراث ایران، در اجتماع فراگیر است. عبارت «هویت ملی» اغلب به همین احساس رمانتیک «ملت» ارجاع دارد. مفهوم «ملت ایران» عمیقا در تار پیچیده‌ای ‌از هنجارها، ناهنجارها و معانی اجتماعی درگیر است. این معنای رمانتیک از خودیت ایرانی یا ایرانیت برای مردمان متفاوت و در زمان‌ها و فضاهای اجتماعی متفاوت، معانی متفاوتی داشته و دارند. با این حال، این ایرانیت‌ها حاصل تقابل‌ها، تفاهم‌ها و تعامل‌های نسبی در طول زمان با یکدیگر برساخته شده‌اند. ولی در مجموع، این ایرانیت‌ها دریک کلیتِ فرهنگـی -تاریخی- ارضی شکل گرفته‌اند. به‌عنوان مثال، معنای «ایرانیت» برای یک «آذری» که در بخش شمالی کشور زندگی می‌کند با معنای همین واژه برای لری که در بخش مرکزی ایران سکونت دارد، متفاوت است. با این حال، هردو آنها «نوروز» را جشن می‌گیرند، در عزاداری عاشورا شرکت می‌کنند و از بسیاری تشبیهات و تمثیلات معنادار فرهنگی برای ارتباط برقرار‌کردن به گویش خودشان بهره می‌برند. از هویت ملی، در معنای سیاسی‌اش انتظار می‌رود که «ملت» (مردم) را به «حکومت» پیوند دهد. به این معنای سیاسی نیز، ایرانیت برای آدم‌های متفاوت در زمان‌ها و فشارهای سیاسی متفاوت، معنایی متفاوت داشته است. با این حال، هویت‌های سیاسی موجود اغلب در تقابل نسبی با یکدیگر برساخته شده‌اند. این برساخته‌های تقابلی، تصور ایران به‌عنوان یک اجتماع سیاسی (political socity) و ایرانیت را به‌عنوان یک هویت ملی- سیاسی مساله‌مند کرده است. به‌عبارت دیگر، آنچه مولد مفهوم هویت ملی است، ارتباط احساسی- تجربی روزانه مردم با حکومتشان در درازنای زمان و مکان است. در مورد ایران، چنان‌که اغلب مطالعات متمرکز به مسایل فرودستان (subaltern) اظهار می‌کنند، حکومت در اغلب موارد به مثابه حکمروایی «دیگران» بر «خود» ساخته شده است و «ملت» معمولا برحسب دشمنانش تعریف می‌شود. متون ایرانی پر است از تقدیس «ایران زمین» و «شکوهمند‌سازی» مرگ در راه محافظت از خاک آن. با چنین رمانتیسیسم ارضی احساساتی، انتظار می‌رود که یک احساس قوی از اتحاد سیاسی ملی وجود داشته باشد، فقدان اتحاد ملی- سیاسی این پرسش را برمی‌انگیزد: ایران، در تصور چه کسی، «سرزمین یک مردم» است؟ کانون مضمونی کتاب حاضر بررسی این موضوع است که چگونه و برای چه کسی، ایده ایرانیت به‌مثابه «مردمی‌متعلق به یک اجتماع سیاسی» در هستی‌های چندگانه، مکتوب و بازمکتوب شده است. از زمان ابداع حکومت-ملت ایرانی در اواسط دهه اول قرن‌19، سه مجموعه از نیروها، در تولید اینکه معنای ایرانیت چیست و اینکه آرزوی ملی آن چیست یا چه باید باشد، نوشته‌اند. این نیروها، دربرگیرنده عوامل اجتماعی زیر بوده‌اند: 1- دول امپریالیستی در رقابت نهادینه‌کردن سلطه خودشان؛ 2- صداهای رقیب ناسیونالیست‌های ایرانی و 3- اقدامات روزانه مختلف توده‌ها. این سه بخش کردن البته به این معنا نیست که این سه نیرو از هم مجزا هستند یا موجودیتشان متاثر از یکدیگر نیستند. برعکس، این آرا و اقدامات در گذر زمان در برهم‌کنش با یکدیگر تحول یافته‌اند. هرچند که از مواضع متفاوت، هریک تصویر خاصی از آنچه برسازنده ایرانیت و آرزوی ملی ایرانی است، نقش زده‌اند. نقطه آغاز پژوهش من، مواضع رسمی رژیم‌های زمان خود در تقابلشان با نیروهای اجتماعی ( social forces) امپریالیستی از یک طرف و ناسیونالیستی از طرف دیگر شروع می‌شود. با آغاز از یک نقطه عزیمت، آشکار خواهم ساخت که چه کسی و چگونه از جانب مردم سخن می‌گوید و اینکه طی کم‌وبیش یک‌صدسال گذشته چه تاثیرات اجتماعی‌ای مشاهده شده است. گرچه هر نقطه آغازین محدودیت‌های خود را ایجاد خواهد کرد، از خلال آرای رقابت ناسیونالیست‌ها در برخوردشان با موجودیت اجتماعی امپریالیست‌هاست که این پرسش را پیش می‌کشم: ایران، در خیال چه‌کسی، سرزمین مردمانی با مجموعه‌ای از عواطف سیاسی مشترک است. با این آغاز، شکست‌های مکرر در تولید یک ملت را صورت‌مساله این پژوهش قرار می‌دهم. سراسر این کتاب مروری خواهد بود بر اینکه چطور رژیم‌های گذشته ‌قدرت تولید آگاهی (production of knowlege) آن را نداشته است که هویت خود را ملی ساخته، یا یک اجتماع سیاسی و ملی خلق کند که در آن، ملت، حکومت را تجسم خواست سیاسی خود بداند، ملتی که همچنان در تجلی ناسیونالیسم رمانتیک خود چنان مغروق است که نمی‌تواند فقدان ناسیونالیسم ملی خود را درک کنند. ایران، در مقام یک مورد مثال‌زدنی از امپراتوری‌های کهن، تاریخی طولانی از سلطه ارضی امپریالیستی بر مردمانی گوناگون دارد، که با وجود گوناگونی محلی غنی‌اش، عمیقا در یک محیط فرهنگی مشترک ریشه دوانده است. شایان توجه است حتی پیش از شکل‌گیری ناسیونالیسم مدرن ایرانی در اواخر دهه اول قرن 19 نیز، احساس مشترکی از ایرانیت تا قرن‌ها وجود داشته است. میلیون‌ها نفر، قرن‌ها در فلات ایران «حیاتی فرهنگی» داشته‌اند. این مردم از لحاظ هویت‌های محلی‌شان بسیار گوناگون بودند اما با یکدیگر تعامل داشتند. در این تعاملات تاریخی طولانی، احساسی برآمده از تجربه و حاکی از تعلق به یک حوزه گفتمانی و غنی ایجاد شد: اسطوره‌های تاریخی، استعاره‌ها، تمثیل‌ها، تشبیه‌ها، هیات‌های اسطوره‌ای، نغمه‌های آشنای فولکلور و سجایع و اوزان خوش‌آهنگ ادبیاتی بسیار گیرا، که از زبان‌های محلی و مرزهای سیاسی فراروی می‌کرد. به‌عنوان مثال، شاعرانی چون مولانا جلال‌الدین بلخی، شیخ‌سعدی شیرازی، خواجه شمس‌الدین محمد معروف به حافظ شیرازی، عمرخیام و رودکی چهره‌هایی هستند که انگاره‌های ادبی‌شان از مرزهای سیاسی ایران کنونی فراتر می‌رود، چنانکه قرن‌ها نیز چنین بوده است. علاوه بر ادبیات مشترک، هنجارهای فرهنگی متمایزی درخصوص رفتارها وجود دارد که اغلب مردم، نه تنها در ایران امروز بلکه این‌سو و آن‌سوی منطقه، آنها را آشنا، پذیرفتنی و درست می‌دانند. این هنجارهای فرهنگی از برخی مرزهای قلمرویی کنونی ایران نیز فراروی می‌کنند. یک ایرانی در حال سفر از بین افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، آذربایجان، جنوب عراق، یا هریک از شهرستان‌های ایران، طبیعتا می‌داند که چه مقوله‌هایی شامل هنجارهای اجتماعی مقبول و مطلوب هستند و برعکس. یک مثال دیگر، در زبان عام ایرانیان امروزی، این ایده که ایران یک تمدن باستانی است، بی‌هیچ بحث و مجادله، یا تامل در باب اینکه اصلا تمدن چه معنایی ممکن است، داشته باشد، ایده‌ای پذیرفته شده است. نمونه‌ای مثال‌زدنی از آنچه من، ناسیونالیسم رمانتیک می‌نامم و برخی شاید فرهنگ یا تمدن بنامندش. برای من، ناسیونالیسم رمانتیک یک احساس تعلق فراقلمرویی و در نتیجه فراحکومتی و فراسیاسی است. به این معنا که به اجتماعی متصور تحت حوزه اختیارات نظام سیاسی زمان خود در پیوند نیست. در سراسر این کتاب، نشان می‌دهم که چگونه این احساس رمانتیک ناسیونالیسم ایرانی به زبان تمامی ‌ناسیونالیست‌ها، صرف‌نظر از اینکه در کدام گفتمان سیاسی مدرن ناسیونالیسم ریشه داشته باشند، سرایت می‌کند. به‌عنوان نمونه، متون تولیدشده توسط ناسیونالیست‌های لیبرال، سوسیالیست و ...، در زمان‌های متفاوت و به منظورهای گوناگون، امام‌حسین، امام سوم شیعیان را در سنخ سیاسی خود دانسته و معرفی می‌کنند. به‌عنوان مثال خسرو گلسرخی در دادگاه نمایشی شاه در دفاع از خود، مبارزاتش را به حماسه امام‌حسین تشبیه کرد. ولی او یک مارکسسیت بود. کماکان ناسیونالیسم رمانتیک ایرانی توانایی چنین پیوندی را دارد و نشان می‌دهد. در حالی که این پیوند یک خودیت فراسیاسی ایرانی را نشان می‌دهد، همزمان فقدان یک هویت نهادینه‌شده ملی را هم به نمایش می‌گذارد. برگزاری آن دادگاه، خود گواه شکست پروژه ملی‌کردن حکومت شاهنشاهی بود. در سراسر این کتاب، مکررا نشان می‌دهم که این اسطوره‌ها چگونه معانی جدید به خود می‌گیرند. گرچه بررسی احساس رمانتیک کم‌و‌بیش پرقوت ناسیونالیسم ایرانی هدف کتاب حاضر نیست، با این همه موضوع کتاب با ناسیونالیسم مدرن بی‌ربط نیست زیرا ناسیونالیسم مدرن از زمان انقلاب مشروطه در سال 1906-1905 آبشخور تصور ایرانیت در منظر همه ناسیونالیست‌ها بوده است. در خلال آن جنبش بود که ناسیونالیست‌های ایرانی برای برانداختن رژیم کهن به نشانه‌های موجود در زبان توسل جستند. از آن زمان به‌بعد، ایران شاهد چند تغییر رژیم متفاوت بوده است، هریک با هدف تاسیس یک حکومت ملی‌شده مدرن، خودمختار، توسعه‌یافته، دموکراتیک و قانونی (حکومت ملی ایران)؛ اما هیچ‌‌یک نتوانستند تصور خود از ایرانیت خود را ملی کنند. به‌علاوه، با اوج گرفتن هر رژیم، روایت رسمی ایرانیت بازنویسی شده است. هدف من در این کتاب، آن است تا دینامیسم‌های شکست‌ها را شرح دهم، بنابراین می‌کوشم تا به چندین پرسش مرتبط با یکدیگر بپردازم. چرا هیچ رژیمی ‌قادر نبوده در قدرت باقی بماند؟ چرا هیچ‌یک از تغییر رژیم‌ها از خلال تغییرات حکومتی قانونمند انجام نگرفته است؟ چرا تنها کودتاهای نظامی ‌و انقلاب‌ها در فروپاشی ناگهانی همه رژیم‌ها توفیق داشته‌اند؟ و در همین ارتباط، چرا هیچ رژیمی ‌قادر نبوده مخالفت سیاسی خود را در حوزه قانون به رقبای سیاسی تحول بخشد، یا سلطه سیاسی خود را به یک هنجار اجتماعی مشروع و معمول تبدیل کند. من برای توضیح این شکست‌های مکرر ایده ساده‌ای دارم. هیچ رژیمی در ایران، واجد این قدرت مولده کافی برای تولید آگاهی ملی- سیاسی ایرانیت به روال حکومتی زمان خود نبوده است. از آنجا که کتاب حاضر درباره معنای تغییریابنده ایرانیت به معنای سیاسی در گذر زمان است، مشخص‌‌کردن تغییرات درونی- زمانی این مفاهیم بیش‌ازپیش اهمیت می‌یابد. به این منظور، از اینجا آغاز می‌کنم که این مفاهیم را در بدنه اصلی ادبیات مربوطه و منتقدان آن بازپردازی کنم. * آنچه آمد خلاصه‌ای از بخش اول کتاب «تصوری از ایران» است به منظور آشنایی اجمالی با محتوا و مضمون کتاب که برای اولین‌بار به فارسی منتشر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.