|

«شیوا دولت‌آبادی» به بهانه خشکسالی ۳۰ساله

کودکان می‌توانند سفیر فرهنگ صرفه‌جویی شوند

خشکسالی 30ساله در ایران آغاز شده و قطعا در چنین روزهایی، کودکانی در سراسر ایران، درگیر کم‌آبی و قطعی آب خواهند شد. به همین بهانه به سراغ «شیوادولت‌آبادی»، روانشناس کودک و استاد دانشگاه علامه‌طباطبایی رفتیم تا از او بشنویم چطور باید فرهنگ صرفه‌جویی و مصرف بهینه را در نسلی که عمر خود را با چنین مشکلی سپری خواهد کرد، نهادینه کنیم. در ادامه راه‌حل‌های رییس انجمن روانشناسی ایران و انجمن حمایت از حقوق کودکان را در این‌باره جویا شده‌ایم. ‌ با توجه به مساله خشکسالی 30ساله‌ای که به‌تازگی آغاز شده، چه روشی برای آموزش صرفه‌جویی به کودکان را موثرتر می‌دانید؟ صرفه‌جویی یک توانایی چندوجهی است که در آن، بسیاری از ویژگی‌های خوب انسانی جمع می‌شوند. در یک تحلیل ساده می‌توان گفت که در این توانایی یک امتناع درونی یا کم‌نیازی نهفته است که حکایت از ارتباطی سالم با مصرف دارد. از سوی دیگر، صرفه‌جویی یک ‌هنر است که در آن ذهن خلاقانه به کاهش مصرف و شاید جست‌وجو برای جایگزین‌کردن و حفاظت از موضوع مورد مصرف می‌پردازد. در مجموع می‌توان به صرفه‌جویی به‌عنوان یک خصیصه فرهنگی در دل یک ‌فرهنگ نگاه کرد. وقتی اینگونه به صرفه‌جویی نگاه کنیم آن‌وقت دیگر فقط یک روش انتخابی برای آموزش مطرح نمی‌شود بلکه صرفه‌جویی یک ویژگی است که در بستر ارتباط‌های روزمره زندگی، در عمل زندگی و به‌ویژه در الگوبرداری از پدر و مادر و اشخاص مورد قبول مثل الگوهای ورزشی و هنری به‌تدریج آموخته می‌شود. البته قوانین شناخته‌شده حاکم بر یادگیری مثل تشویق رفتارهای صرفه جویانه یا عدم تشویق رفتار‌های مصرفانه هم نقش مهمی در یادگیری رفتارهای صرفه‌جویانه دارند. ‌ تکنولوژی که تبدیل به یکی از مأواهای نسل جدید شده، چه اندازه به این آموزش کمک می‌کند؟ تکنولوژی در همه حال می‌تواند کمک کند؛ چه در راستای آموزه‌هایی که با کمک تکنولوژی‌های مدرن آموزشی بر مغز و رفتار اثر آموزشی خوب و موثر می‌گذارند و چه در جایی که مانند بسیاری از کنترل‌کننده‌های مصرف. مثلا آنجا که آب به کمک چشم الکترونیکی به‌صورت جیره‌های محدود از شیر آب می‌آید و قطع می‌شود تا دوباره به‌کار گرفته شود. این کنترل‌ها می‌توانند درونی شوند و آگاهی از اهمیت مقدار مصرف و برنامه‌ریزی برای مصرف بهینه با این روش‌ها به فرهنگ تبدیل شود. ‌ نقش آموزش‌وپرورش در این میان چیست؟ آموزش‌وپرورش می‌تواند غوغا کند. ببینید میلیون‌ها انسان در بهترین سال‌های یاد‌گیری هزاران‌ساعت در اختیار آموزش‌وپرورشند. چه شاهکارهایی از انسان‌های مسوول می‌شود از این مغزها به‌وجود آورد. خیلی ساده می‌شود به دانش‌آموزان یک تکلیف ساده داد که به‌نظر آنها چگونه می‌شود در مصرف آب صرفه‌جویی کرد. تردید ندارم که ایده‌های خلاقی گرد خواهند آمد یا می‌شود از آنها خواست که مسوولیت نظارت بر پایین‌آمدن آب‌بهای خانه‌شان را برعهده بگیرند. مشاهده قبض آب خود یک ‌آموزش است. به این ترتیب آگاهی از اهمیت مصرف مناسب در خانواده بالا می‌رود و به فرهنگ مصرف تبدیل می‌شود. ‌ چرا کودکان ما برخلاف کودکان نقاط دیگر دنیا اصلا صرفه‌جویی و مصرف بهینه را یاد نگرفته‌اند؟ راه‌حل چیست؟ در پرسش نخست شما راجع به فرهنگی‌بودن ‌این پدیده نکته‌هایی را گفتم. البته ما در این وطن پهناور و بسیار پرتنوع از هر منظر و نظر اقلیمی می‌بینیم که در فضاهای گوناگون نسل‌ها از شیوه زندگی والدینشان الگوبرداری می‌کنند که به‌دلایل عمدتا اقلیمی در جاهایی همه رفتارها مصرفانه نیست. ولی حق با شماست که رفتار بی‌مسوولیت نسبت به مصرف به‌ویژه در شهرهای بزرگ بسیار شایع است. این نتیجه نقش‌پذیری و همانند‌سازی با بزرگ‌ترهاست و بزرگ‌تر‌ها هم متاسفانه نه کره‌زمین را که میزبان موقت آنهاست دوست دارند و نه خود آنها از والدینشان صرفه‌جویی را یاد گرفته‌اند. در بسیاری از کشورهای خارجی به‌خصوص تجربه جنگ‌ها و در نتیجه ضرورت صرفه‌جویی و قدر‌شناسی از مواهب از یاد نرفته است و هم اصولا زندگی‌ها بیشتر از ما با حساب‌وکتاب اداره می‌شوند. البته اینجا اضافه کنم که رفاه متاسفانه با مصرف بی‌رویه تداعی می‌شود و این جهان سرمایه و مصرف، متاسفانه الگوهای رفتاری همه‌جا را تحت‌تاثیر قرار داده است. ‌ آیا اگر کودکان یاد بگیرند می‌توانند به بزرگ‌ترهایشان هم آموزش دهند؟ بی‌شک انسان‌ها در تعامل با یکدیگر از یکدیگر می‌آموزند. کوچک‌تر‌ها می‌توانند سفیران این فرهنگ شوند اگر به‌درستی بیاموزند و آموخته‌هایشان به باورهای بنیادین تبدیل شوند. ‌ می‌توانیم امیدوار باشیم که با وجود این خشکسالی و آموزش‌هایی که نسل جدید در این‌باره می‌بیند، فرهنگ صرفه‌جویی در ما نهادینه و به این وسیله از شدت بحران کاسته شود؟ به‌نظر می‌رسد که چاره‌ای جز این نخواهیم داشت که این مایه حیات را دیگر چون اشک‌چشم ارج بگذاریم و به‌ناچار فرهنگ صرفه‌جویی را تمرین کنیم و بیاموزیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.