همهچیز درباره خزر در کتاب «کولایی»
«دریای خزر: چشماندازها و چالشها» عنوان کتابی از الهه کولایی، روسیهشناس و استاد گروه مطالعات منطقهای دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و مهناز گودرزی، پژوهشگر مطالعات اوراسیایمرکزی است که بهتازگی چاپ و در بیستوهفتمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در اردیبهشت سالجاری، رونمایی شد. این کتاب، به مسایل گوناگون مربوط به دریاچه خزر ازجمله ویژگیهای تاریخی- جغرافیایی، محیطزیست، مسایل مربوط به بهرهبرداری از منابع انرژی در این دریاچه بهویژه رژیم حقوقی آن و همچنین مسایل ژئوپلیتیک میپردازد و از سوی نشر میزان به چاپ رسیده است؛ به مهمترین موضوعات سیاسی، اقتصادی و امنیتی منطقه و البته جهان که همانا کشورمان ایران نیز به واسطه سهم حقیقی و حقوقی که از دریای خزر دارد، یکی از کشورهای ذینفع، دخیل و درگیر در آن است، یعنی مسایل دریای خزر با رویکردی علمی پرداخته شده است.
مولفان کتاب کوشش کردهاند در چهار بهره و 14فصل، محتوایی را در اختیار مخاطبان قرار دهند که ضمن آشنایی مناسب و علمی با تاریخ و جغرافیای دریای خزر و حوزههای ژئوپلیتیکی آن، از مولفههایی که هریک بهنوبه خود یا بهواسطه برهمنهی با یکدیگر، سبب فزونییافتن اهمیت دریای خزر و منطقه پیرامونی آن در عرصه رقابتهای منطقهای و بینالمللی بهویژه در دوره پس از فروپاشی شوروی شده و از سوی دیگر در پدیدآمدن و تشدید چالشهای آن ایفای نقش کردهاند نیز آگاه شوند. یکی از مزیتهای کتاب «دریای خزر: چالشها و چشماندازها» این است که مولفان کتاب چنانکه در عنوان کتاب نیز ذکر شده و با شیوهای روشمند و علمی ضمن پرداختن به چالشهای موجود در دریای خزر به چشماندازهای پیشرو نیز پرداختهاند و به علاوه، در پایان کتاب راهکارهایی را نیز برای برونرفت از چالشهای موجود عرضه کردهاند.
در آغاز این کتاب، مولفان ضمن اشاره به فزونیگرفتن آشکار نقش انرژی در اقتصاد جهانی، مولفه انرژی را در ارتباط مستقیم با موضوعاتی نظیر رشد اقتصادی و رکود و موازنه تجاری دانسته و خاطرنشان کردهاند کماکان انرژی (به طور مشخص نفت و گاز) نقطه حرکت و سنگبنای توسعه در اقتصاد جهانی است و یادآوری کردهاند به همین دلیل و دلایل دیگر، انرژی بالذات از مولفههای تولید قدرت محسوب شده و امنیت آن از اهمیت راهبردی برای کلیه بازیگران صحنه قدرت جهانی به حساب میآید و مسیرهای انتقال انرژی چه از منظر اقتصادی و چه امنیتی رقابتهای زیادی را در عرصه بینالمللی بهوجود آورده که بهویژه در فضای پس از شوروی کانون این رقابتها در منطقه خاورمیانه، خلیجفارس، آسیای مرکزی و قفقاز متمرکز بوده است. دریای خزر که با بهرهمندی از منابع انرژی در میان مناطق آسیای مرکزی، قفقاز و خاورمیانه و همچنین روسیه قرار دارد، در چنین فضایی به عرصه رقابتهای کشورهای پیرامونی و بازیگری قدرتهای فرامنطقهای تبدیل شده است. قرارگرفتن روسیه در حاشیه دریای خزر بهمثابه کنشگری که در سالهای اخیر همواره درصدد ارتقای نقش خود به منزله بازیگری اصلی در بازار انرژی بوده
نیز بر پیچیدگی مسایل دریای خزر افزوده است، بهویژه آنجا که پس از فروپاشی شوروی شمار کشورهای همسایه دریای خزر از دوکشور به پنجکشور افزایش یافت و مسایل جدیدی بهویژه در حوزه موضوعات حقوقی در این دریا پدید آمد که بخشی از چالشهای موجود نیز ناشی از این شرایط جدید است.
هرچند این کتاب محور مباحث مطروحه را بر موضوع انرژی بهمثابه مهمترین مساله دریای خزر قرار داده است، با مطالعه کتاب میتوان دریافت مولفان کتاب سایر مسایل و ظرفیتهای دریای خزر نظیر منابع آبزیان، اهمیت دریای خزر از منظر جغرافیای سیاسی و جغرافیای اقتصادی و همچنین مسیرهای حملونقل و ارتباطی حوزه خزر را مغفول نگذاشته و به شکلی درخور توجه، به آنها پرداختهاند. فصلاول کتاب «تاریخ و جغرافیای دریای خزر» نام دارد. قسمتدوم به ظرفیتهای اقتصادی دریای خزر اختصاص یافته است. فصلسوم کتاب به بررسی حوزههای ژئوپلیتیکی دریای خزر پرداخته و به شیوهای که دکتر کولایی در صورتبندی بسیاری دیگر از کتابهای خویش در حوزه روسیه و کشورهای مستقل همسود به آن عمل کرده، موضوع بهصورت کشور به کشور شامل فدراسیون روسیه، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان بررسی شده که این شیوه سبب ارتباط بهتر مخاطب با موضوع و درک بهتر مسایل به صورتی طبقهبندیشدهتر و نظامیافتهتر میشود. در این بهره، هریک از کشورها بهمنزله یکی از حوزههای ژئوپلیتیکی دریای خزر، ذیل سهبخش «جغرافیای طبیعی و انسانی فدراسیون روسیه»، «تحولات
سیاسی»، «ساختار انرژی روسیه شامل منابع انرژی و خطوط انتقال انرژی» مورد بررسی قرار گرفتهاند. در حالیکه در فصلهای اول تا سوم مخاطب، دادههای عام و اختصاصی مرتبط با موضوع کتاب را که برای فهم چالشهای دریای خزر و آشنایی با آنها ضروری است، دریافت کرده، فصل چهارم کتاب با چالشهای دریای خزر آشنا میشود؛ چالشهایی که در قالب پنجفصل معرفی شدهاند و عبارتند از «بحرانهای منطقهای»، «مسایل رژیم حقوقی دریای خزر»، «بازی بزرگ در منطقه خزر»، «تهدیدهای زیستمحیطی دریای خزر» و «نظامیکردن حوزه دریای خزر». در پایان کتاب نیز ذیل عنوان نتیجه و جمعبندی، مولفان کتاب که از برجستهترین استادان و پژوهشگران حوزه مسایل دریای خزر هستند، چنانکه پیشتر اشاره شد، پیشنهادهایی را عرضه داشتهاند که نهتنها برای محققان و علاقهمندان موضوع، بلکه برای سیاستگذاران و کارگزاران دستگاه سیاسی خارجی کشورمان نیز مفید و موثر است. یکی از مشخصههای مهم کتاب «دریای خزر: چالشها و چشماندازها» ورود علمی و حتیالمقدور جامع و مانع مولفان به مباحث است. برای نمونه در بهره چهارم کتاب ذیل فصل بحرانهای منطقهای، عناوین «بحران قرهباغ»، «بحران چچن»،
«بحرانهای گرجستان شامل جمهوری خودمختار آبخازیا، استان خودمختار اوستیایجنوبی و جمهوری خودمختار آجاریا» مطرح شدهاند که مجالی را برای خواننده فراهم میکند که آشنایی دقیقتری با بحرانهای اصلی منطقه پیرامونی دریای خزر پیدا کند. در فصلدوازدهم نیز ذیل عنوان «بازی بزرگ در منطقه خزر»، بازیگران خارج از منطقه خزر را که در مسایل آن ایفای نقش پررنگ یا ارادههای جدی و مداوم برای کنشگری را جلوهگر ساختهاند، مورد بررسی قرار گرفتهاند که عبارتند از آمریکا، اتحادیه اروپا، چین، ترکیه، اسراییل، ژاپن و هند. گفتنی است تعبیر جالب «بازی بزرگ» برای توصیف تحرکات این کنشگران یادآور «بازی بزرگ در آسیای مرکزی» در قرننوزدهم بین روسیه و انگلستان است. مولفان کتاب با اختصاصدادن فصلسیزدهم کتاب به «تهدیدهای زیستمحیطی در دریای خزر» و بررسی آن ذیل پنجبخش، یکی از مهمترین و ناگوارترین معضلات این دریا را که در صورت تداوم، عواقب شوم آن بیش از گذشته مبتلابه کشورمان خواهد شد، موردتوجه قرار دادهاند. صورتبندی کتاب در بخش «نظامیکردن حوزه دریای خزر» نیز به شکل کشوربهکشور بوده و شامل پنجبخش میشود؛ محتوایی که میتواند برای کارشناسان و
پژوهشگران خواندنی و مثمرثمر باشد. یکی از مسایل جالبتوجهی که مولفان کتاب به آن پرداختهاند، اختصاص فصلاول کتاب به نامهای دریای خزر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.