|

اراده «سران» و مساله خزر

حامد طبیبی

برای تقسیم «متناسب» مواهب بزرگ‌ترین دریاچه دنیا، پنج‌کشور ساحلی بار دیگر دور یک‌میز خواهند نشست و اجلاسی را به میزبانی روسیه و البته در عالی‌ترین سطح تصمیم‌سازی یعنی «سران» برگزار خواهند کرد. آنانی که دستی بر حواشی و متن دیپلماسی دارند نیک می‌دانند، دیدارهایی در سطوح عالی برای پیگیری مسایل، بیشتر جنبه تشریفاتی دارد و خروجی جلسات کارشناسی یا حداکثر وزرای خارجه است که تعیین‌کننده سرنوشت مذاکرات خواهد بود. این «برونداد»، روی میز سران قرار خواهد گرفت، آنان درباره «کلیات» نظر خواهند داد و بر آنچه قبلا در فرآیند مذاکره مورد توافق بوده و در «پایتخت»‌های طرفین، پذیرفته شده است مهر تایید می‌زنند. این امر با «اعلامیه» یا «بیانیه»‌هایی به «سند» بدل می‌شود و در پایان اجلاس، قرائت خواهد شد. البته در مواردی معدود که چانه‌زنی‌های مذاکره‌کنندگان طعم «بن‌بست» را می‌چشد، گردهمایی سران به شرط اخذ «تصمیم سیاسی» حتما راهگشاست. این واژه به این معناست که تیم‌های مذاکره‌کننده طرفین پس از رجوع به قوانین جهانی، رویه‌ها و عرف و البته درنظرگرفتن پارامترهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، به مرحله‌ای می‌رسند که «تصمیم‌سازی» به اراده سران کشورها و نوعی عمل سیاسی نیازمند خواهد بود. در چنین بزنگاه‌هایی است که برگزاری نشست در عالی‌ترین سطح، می‌تواند گره‌گشا باشد. ماجرای «رژیم حقوقی دریای خزر» نیز از این قاعده مستثنا نیست. پس از فروپاشی اتحادجماهیرشوروی، وضعیت «دریای مازندران» با گذشته متفاوت شد. دیگر نه فقط دو کشور ایران و شوروی بلکه پنج کشور ایران، روسیه، ترکمنستان، قزاقستان و آذربایجان هستند که از منابع و منافع دریا سهم می‌برند. همه چیز به «دریا» خلاصه نمی‌شود. حالا پای کشورهای فرامنطقه‌ای نیز به منطقه باز شده و وضعیت کشورها در روابط بین‌الملل نیز بر وزن آن چانه‌زنی‌ها اثر‌گذار است. تحلیلگران روسیه معتقدند که سه جمهوری تازه‌استقلال‌یافته، دنباله‌روی «وارث شوروی» هستند و همچنان همان «دوگانه» گذشته برقرار است. اما دیپلمات‌هایی که فضای مذاکرات در 23سال گذشته را درک کرده‌اند نگاه دیگری دارند؛ اینکه با توجه به نزدیکی آذربایجان به غرب به‌ویژه ایالات‌متحده از یک‌سو و سهم‌خواهی ترکمنستان و قزاقستان از «انرژی» خزر با توجه به اقتصاد ضعیف این دو کشور از سوی دیگر بارها شاهد بگومگوهای چهار کشور دیگر درخصوص نحوه «تقسیم» بزرگ‌ترین دریاچه جهان بوده‌اند. روش ایران در طول این سال‌ها، تاکید بر «غیرنظامی»بودن دریا، ممانعت از دخالت طرف‌های دیگر در تصمیم‌گیری‌ها، رسیدن به یک مدل اجماعی به‌جای استفاده از مدل‌های تجربه‌شده دیگر یا شکایت به دیوان لاهه و در نمایی کلی، «مصالحه» به جای «مجادله» است. با وجود توان برتر نظامی و اقتصادی ایران به نسبت سه کشور دیگر - منهای روسیه- این نگاه توام با حسن‌نیت چندان از سوی طرف‌های دیگر به ویژه روسیه، پاسخ درخوری دریافت نکرده است. به بیان دیگر، ایران به دلیل سیاست‌های خود در قبال روسیه، گویی تا حدی نسبت به حضور این کشور عضو شورای‌امنیت سازمان‌ملل در دریای خزر، بی‌واکنش است. این مساله به‌ویژه درباره استفاده نکردن‌ایران از «نفت و گاز» این دریاچه بیشتر در میان افکارعمومی شنیده می‌شود. دولت آذربایجان حتی در زمان حضور در اتحادجماهیرشوروی از نفت حوزه باکو برداشت می‌کرد اما حالا قزاقستان هم به آن اضافه شده است. پاسخ دستگاه دیپلماسی ایران این است که به علت قرارگرفتن کشورمان در بخش‌جنوبی دریاچه و سواحل عمیق این بخش، استخراج نفت فعلا دارای صرفه اقتصادی نیست اگرچه این منابع در حوزه ایران، دست‌نخورده باقی‌مانده و البته میدان‌های مشترک نیز، هنوز مورد استفاده قرار نگرفته‌اند چرا که ایران چنین اجازه‌ای به آذربایجان نداده است. روسیه اما باز هم «پرنوسان» عمل کرده و ابتدا از رژیم حقوقی «مشاع» دفاع کرد و سپس از «تقسیم بستر» دریاچه. به هر تقدیر موضوع رژیم حقوقی دریای‌خزر با مساله راه‌های انتقال انرژی که برای روسیه و کشورهای دیگر ساحلی از اهمیت زیادی برخوردار است، را نمی‌توان نادیده گرفت. ایران تنها کشوری در جهان است که دو حوزه نفت و گاز - خلیج‌فارس و دریای عمان و دریای خزر- را به هم پیوند می‌دهد اما استفاده‌نکردن ایران از این توان ژئوپلیتیکی، فرصت‌هایی را برای برخی کشورهای اطراف فراهم کرده که بتوانند از این فرصت به نفع خود بهره‌برداری کنند؛ انواع خط‌لوله‌هایی که انتخاب مسیر غیر از ایران، جز ضرر برای سازندگان آن ثمری نداشته است، نشان می‌دهد بهره‌گیری از اعمال محدودیت علیه ایران حتی با وجود ضرر اقتصادی، در دستور کار همسایگان قرار دارد. کمرنگ‌بودن نگاه مبتنی بر ضرورت‌های جغرافیایی، تمدنی و فرهنگی ایران اساسا نسبت به کشورهای آسیای مرکزی -که اشتراکات و پیوندها به شکل سنتی بر اساس ایران قدیم وجود دارد- و عدم درک دقیق از ماهیت رفتارهای روسیه، از جمله انتقادات به دستگاه دیپلماسی است که در ماجرای خزر هم به چشم می‌خورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.