|

گرافیتی ایرانی نجیب است

سجاد تبریزی

حجم‌های رنگی عجیب و بعضا گنگ و نامانوس بر دیوار و تاسیسات شهری، این‌روزها بیشتر از قبل خودنمایی می‌کند؛ بعضی با کنجکاوی، برخی با دقت و بسیاری نیز بی‌تفاوت از کنار آن می‌گذریم. این طرح‌ها که غالبا تکراری است، با مقادیر زیادی رنگ بر دیوارها اسپری شده یا به‌صورت شابلن تک‌رنگ بر دیوار شهر نقش بسته یا گاهی به‌صورت لیبل بر زمینه مسطح چسبانده می‌شود و کم‌کم چشم شهر به دیدنشان عادت می‌کند. گرافیتی مطابق تعریف رسمی، سابقه‌ای دیرینه دارد. برخی سنگ نوشته‌های غارها را نیز نوعی گرافیتی می‌دانند، اما تعریف عرفی و امروزی آن، نقش یا نگاره‌هایی است که به‌طور «غیرقانونی» بر فضاهای عمومی نقش می‌بندد و خاصیت تجاری ندارد. از نظر گرافیتی‌کارها این غیرقانونی‌بودن اهمیت ویژه دارد و تمایز گرافیتی از نقاشی‌های شهری (فرسک) است. بعضی از کارها در حد یک امضا است، اما کارهای بزرگ‌تر و رنگی یا شابلن‌ها (استنسیل) بیشتر به چشم می‌آید. گرافیتی تقریبا در همه‌جای دنیا ممنوع است چراکه در اصل تجاوزی است به حریم دیدگان شهروندان و زیرمجموعه خرابکاری (وندالیزم) شهری در نظر گرفته می‌شود. این حرکت اعتراضی یا خرابکارانه حدود 50سال قدمت دارد و اولین شهرداری که با گرافیتی‌کارها درگیر شد، شهرداری نیویورک بود و این نبرد تا جایی پیش رفت که در این شهر فروش اسپری به نوجوانان ممنوع شد. در این شهر، گنگ‌های نوجوان ابتدا برای رقابت با یکدیگر شروع به نشانه‌گذاری در فضاهای شهری کردند، اما بعدها این کار و مضامین آن گسترش یافت. گرافیتی‌کارها لجبازانه و بی‌پروا انبوهی از رنگ و طرح را روی دیوارها می‌پاشیدند و در آن سوی، لشکری از عوامل سازمان‌های شهری شبانه‌روزی در حال امحای آن بودند. این کشمکش، با وضع قوانین بازدارنده و تعقیب‌وگریز همراه بود. به‌گفته دکترمسعود کوثری، جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه‌تهران، شروع این هنر خرابکارانه را به جنبش می‌1967 فرانسه نسبت داده‌اند. این جنبش، نوعی هویت‌خواهی یا ابراز هویت نسل جدید فرانسه بود. به تحلیل وی، نسلی که در این تاریخ نوجوان بود، با استفاده از ابزارهایی مانند گرافیتی رابطه خود را با نسل قبلی تبیین می‌کرد. به عبارت دیگر نسل نوجوان سعی کرد تمایز خود را با نسل قبل به نمایش بگذارد. امروزه شرایط سنی نیز تقریبا به‌صورت یکی از قواعد این رشته درآمده و می‌توان گفت تقریبا در همه‌جای دنیا این خرابکاری به نسل نوجوان اختصاص دارد؛ دوره سنی‌ای که در آن آدمی می‌کوشد خود را نشان دهد و شاید در دنیای نو، شرایط و ابزار خودنمایی اجتماعی اندکی محدودتر از دوران قبل از آن است یا شاید نیاز به این خودنمایی بیشتر است. بعدها شهرها و شهرداری‌ها کم و بیش توانستند ارتباط موثری با گرافیتی‌کارها برقرار کنند و تا حدودی از کارهای آنها برای زیبایی شهرها استفاده شد. گرچه گرافیتی‌کارها این نوع همکاری را مرگ هنر خود می‌دانند. گرافیتی در ایران دکترحبیب‌الله صادقی، نقاش، گرافیست و استاد دانشگاه، شابلن‌های تصاویر امام، شریعتی و شخصیت‌های انقلاب را از جمله گرافیتی‌های معاصر ایرانی می‌داند و می‌گوید: «در دوران انقلاب از گرافیتی علیه شاه به‌وفور استفاده شد. این شابلن‌ها توسط دانشجویان هنر، به‌ویژه در دانشکده هنرهای زیبا ساخته می‌شد و به‌سرعت عاملی شد تا مردم با چهره امام آشنا شوند.» به گفته وی، در طول دوران انقلاب، گرافیتی به‌عنوان یک جریان هنری حرفه‌ای، اکتیو و ممتاز در جامعه نقش‌آفرینی می‌کرد. البته نباید فراموش کرد گرافیتی به‌عنوان یک هنر اجتماعی، به‌دلیل بلافاصلگی که دارد، دچار ضعف و سستی نیز هست. او به شابلن‌های مسجدجامع خرمشهر یا «خرمشهر 10کیلومتر» نیز اشاره می‌کند که از دیگر گرافیتی‌های معروف مربوط به بعد از انقلاب است و تداعی‌گر خاطرات دوران دفاع‌مقدس برای ماست. گرافیتی یک‌کنش اجتماعی اما گرافیتی به سبک‌وسیاق امروزی چندسالی است که در ایران باب شده که خاستگاه اجتماعی آن با همتایان اروپایی و آمریکایی فرق دارد. در غرب، طبقاتی که مبدع موسیقی رپ و ورزش پارکور بودند، گرافیتی را شروع کردند و اعتراضی‌بودن آن هم در شکل و فرم و هم در محتوا دیده می‌شد، اما بعدها طبقات بالاتر و مرفه به آن گرایش نشان دادند و امروزه دیگر موسیقی رپ یا گرافیتی به‌عنوان رسانه طبقات پایین و معترض شناخته نمی‌شود. دکترکوثری توضیح می‌دهد: «در ایران در مورد موسیقی رپ، ابتدا طبقه مرفه به این موسیقی روی آورد و آرام‌‌آرام طبقات پایین‌تر به آن گرایش پیدا کردند، یعنی روند آن عکس روندی بود که در غرب اتفاق افتاد.» اما به‌هرحال گرافیتی‌کار باید با نقاشی و گرافیک آشنایی داشته باشد و از پس هزینه‌های تهیه اسپری‌ها و شابلن‌ها بربیاید. بنابراین مطمئنا می‌توان گفت کسانی که در ایران شروع به این کار کردند از یک‌حد متوسطی از معیشت، سواد، تحصیلات و آموزش برخوردارند و قطعا می‌توان گفت این جریان در ایران از طبقه متوسط شروع و به سمت طبقات بالا در حال حرکت است. از این منظر، شاید بتوانیم بگوییم این پدیده‌ها در کشورمان ربطی به تقسیمات طبقاتی در غرب ندارد. دکترکوثری که اولین تحقیقات منسجم در مورد گرافیتی در ایران را انجام داده است، این تفاوت خاستگاه اجتماعی را همچنین عاملی می‌داند تا مضمون گرافیتی‌های ایرانی نیز با مضامین نوع فرنگی‌شان متفاوت باشد. وی می‌گوید: «گرافیتی ایرانی نجیب، پرمحتوا و زیباتر است و در نگاه اول به‌نظر نمی‌رسد قصدی برای خرابکاری وجود داشته باشد. جنبه هنری آن قوی‌تر است و گاهی به‌نظر می‌رسد یک اثر از یک گالری هنری روی دیوار شهر نقش شده است.» محتوای گرافیتی‌های ایرانی نیز عموما اخلاقی و اجتماعی است و مسایلی نظیر محیط‌زیست و آسیب‌های اجتماعی در آن مطرح است. البته در بسیاری از موارد نیز مسایل سیاسی مطرح می‌شود که نمونه جدید آن کار تازه BlackHand است که در مورد غزه بر یکی از دیوارهای شهر تهران ترسیم شد یا طرحی که «تنها» از بوش در حالی که ساطوری در دست داشت در زمان حمله آمریکا به عراق بر دیوارها زد. گرافیتی یک جنبش هنری است مازیار زند، کارشناس‌ارشد ارتباطات تصویری، در مورد چیستی این هنر می‌گوید: «Banksy یک هنرمند گرافیتی‌کار انگلیسی است که به‌نوعی مرجع این رشته محسوب می‌شود. او هیچ‌گاه هویت رسمی خود را معرفی نکرد و از طریق مجازی با مخاطبان خود در ارتباط است.» او می‌گوید: «من از دست هنرمندانی خنده‌ام می‌گیرد که فکر می‌کنند خودشان از هنرشان مهم‌تر هستند.» این جمله او شاید مانیفست وجه هنری گرافیتی باشد. مضامین آثار Banksy بیشتر شامل حفاظت از طبیعت، مضامین ضدسرمایه‌داری، موضوعات سیاسی و مبارزه با فقر و گرسنگی است و در جاهای مختلف دنیا اثر دارد و آثارش در موزه‌ها نیز نگهداری می‌شود. گرافیتی پر از نشانه است و شاید برای همین در نگاه اول بی‌اندازه غریب به‌نظر می‌آید. اگر از منظر هنری به گرافیتی نگاه کنیم، این رشته نیز مانند هر هنر دیگری به‌دنبال معرفی خود است. برای همین ابتدا گره‌ها و سوالاتی ایجاد می‌کند و در ادامه به آن پاسخ می‌دهد و خود را برای دیگران قابل‌درک می‌کند. این تلاش برای درک‌شدن، از جمله فعالیت‌های گرافیتی‌کارهای ایرانی است. گرافیتی‌کار بی‌حاشیه است علاقه به ناشناس‌ماندن و بی‌حاشیه‌بودن، عاملی شد تا BlackHand تقاضای گفت‌وگوی مجازی در مورد فعالیتش را رد کند. «تنها» یکی از گرافیتی‌کارهای چیره‌دست ایرانی است که کارهای تروآپ را با خطوط نستعلیق و عناصر فارسی انجام می‌دهد، در کارهای اجتماعی او چهره‌های شاهان قاجار، نمادهای شهر تهران و... دیده می‌شود. کارهای او را می‌توان بهترین نمونه از گرافیتی‌ ایرانی دانست. او نیز تمایلی به گفت‌وگوی مطبوعاتی ندارد. مضامین و هشدارهای اخلاقی نیز در کارهای ایرانی زیاد است. «من بوق نیستم» از نفیر و «حراج کلیه» از BlackHand از دیگر کارهای مطرح سال‌های اخیر است که مورد توجه واقع شد. «خاموش» دیگر گرافیتی‌کار تهرانی، معتقد است گرافیتی هنر خیابان است و در خیابان به وجود می‌آید. او خیابان و محیط را الهام‌گر گرافیتی‌کارها می‌داند، از پاک‌شدن طرح‌ها ناراحت نیست و آن را مانعی برای ادامه فعالیت نمی‌داند. خاموش یکی از علت‌های انگیزه‌های خود را برای ایجاد اثر، بی‌روح‌بودن دیوارهای خیابان عنوان می‌کند. روندهای اجتماعی اتفاقی نیستند و ممنوعیت آن، بعضا موجب گسترش آن می‌شود؛ اتفاقی که در نیویورک در مورد گرافیتی افتاد و عامل لجبازی گرافیتی‌کارها شد. این تجربه در کشور ما در مورد موسیقی زیرزمینی افتاد که با وجود کیفیت نازل آن، مقابله‌ها باعث گسترش بی‌منطق آن شد. امروزه در بسیاری از شهرهای مطرح دنیا، شهرداری‌ها نوعی درک و تحمل در برابر این حرکت‌های نوجوانان را تجربه می‌کنند. حتی در برخی از شهرها، دیوار یا محلاتی برای این کار درنظر گرفته‌ شده و تعاملی سازنده برقرار شده است. اما گرافیتی تا کجا پیش می‌رود؟ دکترکوثری معتقد است: «موسیقی رپ، پارکور یا گرافیتی ممکن است در دهه آینده اشکال جدیدی بیابد و واقعا نمی‌توان پیش‌بینی کرد. از دیگرسو همچنین ممکن است که با عام‌شدن گرافیتی، این رسانه ارزش خود را برای گروه‌ها از دست بدهند و کم‌کم به یک«فان» (سرگرمی) تبدیل شود و بخش اعظمی از نوجوانان و جوانان طبقه متوسط را پوشش دهد.» سطح پوششی گرافیتی در ایران عموما مکان‌های متروکه در جاهایی است که برای کسی مزاحمتی ایجاد نمی‌کند. به این دلیل می‌توان گفت در گرافیتی ایران، هنوز وندالیسم دیده نشده. کوثری ادامه می‌دهد: «البته ممکن است با ازدیاد آن، وجه وندالیسم بیشتری پیدا ‌کند مگر اینکه سیاست سنجیده‌تری برای آن داشته باشیم که امیدوارم شبیه سیاست ما در مورد موسیقی زیرزمینی نباشد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.