بازخوانی عوامل توسعه علمی در کشور
پیشرفت را کجا بجوییم؟
آزاده کیوانی .پژوهشگر پَسادکترا در دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا
آموزش و پژوهش، هردو پارامترهای بسیار مهمی در پیشرفت یک جامعه محسوب میشوند. هرچند این دومقوله به همدیگر مرتبطند، اما باید بهصورت جدا و دقیق بررسی شوند. در بیان اهمیت آموزش، این نکته را به یاد آوریم که آموزش، خود بهعنوان یک رشته تخصصی آکادمی در بسیاری از دانشگاههای مطرح دنیا تدریس میشود. درباره نقش پژوهش در دانشگاههای کشور که موضوع این نوشته است، باید گفت هرچند در سالهای اخیر تعداد گروههای پژوهشی در زمینههای مختلف در دانشگاههای ما بهطور قابلیتوجهی افزایش یافته و محققان بااستعداد و پرتلاشی، بیوقفه پژوهشهای علمی مهمی انجام میدهند، هنوز فاصله زیادی با کشورهای توسعهیافته جهان داریم. عوامل زیادی در راستای پیشرفت پژوهش در یک کشور وجود دارند که در زیر بهطور اختصار به برخی از آنها میپردازیم.
1- یکی از مهمترین و پایهایترین عوامل پیشرفت پژوهش، آموزش روشهای تحقیق به صورت علمی و عملی در مدارس و سالهای اولیه دانشگاه است. علاقهمندکردن دانشآموزان و دانشجویان به پژوهش و تربیت آنها برای انجام پژوهش، نهتنها باعث پیشرفت پژوهشهای علمی و توسعه گروههای تحقیقاتی در دانشگاهها میشود، بلکه به گسترش دیدگاه تحقیقاتی و استفاده از روشهای درست تجزیه و تحلیل در تمام جامعه منجر میشود. برای مثال، فارغالتحصیلان رشتههای مختلف که وارد بازار کار در کشور میشوند، میتوانند آموزهها و تجربیات خود را در اختیار شرکتها و موسسات مختلف بگذارند و به مرور با افزایش بازدهی فعالیتهای علمی، منجر به پیشرفت تکنولوژی شود.
2- عامل بسیار تاثیرگذار دیگر، بودجه تحقیقاتی کافی برای به سرانجامرساندن ایدههای ناب تحقیقاتی است؛ ایدههایی که حتی ممکن است تاثیر مستقیمی بر پیشرفت تکنولوژی نداشته باشند، اما پایهگذار بسیاری از پیشرفتهای علمی و عملی جانبی باشند. برای مثال، پایهایترین نیاز منجمان یک کشور، داشتن یک رصدخانه بزرگ است که بتوانند دادههای علمی مرتبط را گرفته و در راستای شناخت عالم هستی تحقیقات مفصلی انجام دهند. امروزه در کشورهای توسعهیافته جهان، تلسکوپهای متنوعی در بزرگنماییهای مختلف و طیف گستردهای از انرژی وجود دارد که سبب شکلگرفتن گروههای پژوهشی بسیاری در این کشورها شده و شناخت ما را از دنیای اطرافمان بسیار گستردهتر کرده است. لازمه داشتن سهمی در این پیشرفت جهانی، داشتن حداقل امکانات پژوهشی است.
3- مورد قابل تعمق دیگر، مدیریت و ثبات در اجرای طرحهای پژوهشی است. مدیر یک پروژه پژوهشی باید یکی از باتجربهترین افرادی باشد که از لحاظ علمی و مدیریتی، توانایی لازم برای هدایت آن پروژه را داشته باشد. غالب پروژههای علمی تاثیرگذار دنیا، در بازه زمانی نسبتا طولانی به مرحله نتیجهگیری میرسند و نیازمند برنامهریزی و ثبات بلندمدت برای تاثیرگذاری هستند. به همین دلیل، غالبا دستگاههای غیردولتی، متولی اینگونه پژوهشها هستند و اگر هم تحت لوای حکومت باشند، با تغییر دولت، اینگونه سیاستها دچار تغییر و تحول خاصی نمیشوند.
4- ارتباط با پژوهشگران دانشگاهها و موسسات تحقیقاتی برتر دنیا نیز به پیشرفت تحقیق در کشور کمک شایانی خواهد کرد. این ارتباطات میتوانند از جنس همکاریهای علمی، شرکت در همایشها و کنگرههای بینالمللی، دعوت از محققان خارج از کشور برای ارایه پژوهشهایشان و دعوت از استادان برتر دنیا بهعنوان استاد میهمان در دانشگاههای ایران باشد.
5- عامل بسیار مهم دیگری وجود دارد که شاید در نگاه اول تاثیر مستقیمی بر پیشرفت پژوهش نداشته باشد ولی در لایه درونی، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و آن نگاه مردم جامعه به مساله پژوهش است. بسیاری از مردم کشور ما اهمیت پروژههای کاربردی را بهخوبی درک کردهاند، ولی برای تحقیقات بنیادی ارزش چندانی قایل نیستند. برای مثال، ساختن یک خودرو باکیفیت یا گوشیهای همراه هوشمند جایگاه خود را در بین مردم ما پیدا کرده است. اما به مرحلههای پیشین دستیافتن به تکنولوژی، یعنی تحقیقات علمی بنیادی، اهمیت چندانی داده نمیشود. اگر تحقیقات بنیادی فیزیک، شیمی، زیست، ریاضی و... وجود نداشته باشند، دستیافتن به مواد اولیه و روشهای بهینه برای ساختن یک گوشی همراه هوشمند نیز وجود نخواهد داشت. دیدگاه مردم یک جامعه، قطعا بر عوامل مطرحشده در بالا، یعنی ایجاد علاقه به پژوهش در دانشجویان، اختصاص بودجه تحقیقاتی، تعیین مدیران لایق و باثبات برای اداره پروژههای بزرگ پژوهشی و برقراری ارتباط علمی با پژوهشگران خارج از کشور، تاثیر خواهد گذاشت. طبعا آموزش در راستای روشنگری و همچنین تبلیغات، به این امر کمک خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.