|

ژنتیک و پزشکی

تاملی برای برنامه‌ریزی آینده‌نگر

رضا اسداللهی . متخصص ژنتیک پزشکی دانشگاه زوریخ

ژنتیک پزشکی از رشته‌های تخصصی پزشکی است که در نیمه‌دوم قرن‌بیستم با گسترش توصیف کلینیکی بیماری‌های ژنتیکی و در پی امکان ارزیابی کروموزوم‌ها و توالی‌یابی ژن‌ها به شکوفایی رسید. اما این رشته در قرن حاضر، با اتمام پروژه ژنوم انسانی در سال2003، امکان مطالعه کروموزوم‌ها با تفکیک‌پذیری بسیار بالا و همچنین امکان بررسی همزمان توالی ژن‌های مختلف به کمک «توالی‌یابی نسل جدید» وارد مرحله نوینی شده است؛ مرحله‌ای که با پیشرفت سریع در تعیین علل ژنتیکی بیماری‌های مختلف در حال ورود و تاثیر بر تمام جنبه‌های پزشکی است. اکنون به‌خوبی مشخص شده ردپای تغییرات بیماری‌زای ژنتیکی یا استعداد ژنتیکی ابتلا به بیماری‌ها را می‌توان در همه اختلالات به‌جز آنهایی که توسط عوامل خارجی مستقیم نظیر ضربه (تروما) ایجاد می‌شوند، پیدا کرد. به همین دلیل است که پروژه‌های تحقیقاتی بسیاری با صرف هزینه‌های بالا جهت تعیین این تغییرات ژنتیکی و استفاده از آنها در پیشگیری و درمان بیماری‌ها و حرکت به سمت «پزشکی شخصی» در جهان در حال اجراست که البته پژوهشگران ایرانی در داخل و خارج از کشور نیز در این مهم سهیم هستند. خوشبختانه هم‌اکنون نتایج برخی از این پژوهش‌ها در مواردی نظیر درمان بعضی سرطان‌ها با توجه به نوع تغییر ژنتیکی در فرد به جای استفاده از یک نوع درمان برای همه بیماران به مرحله عمل درآمده و موفقیت‌آمیز بوده است. انتظار می‌رود در آینده‌ای نه‌چندان دور بتوان ژنوم (همه ماده ژنتیکی) هرانسان را با صرف هزینه‌ای قابل‌قبول مورد آنالیز قرار داده و به‌دنبال آن برنامه‌های پیشگیرانه و درمانی متناسب با زمینه ژنتیکی هر فرد را تعیین کرد؛ اتفاقی که تحولی عظیم را در پزشکی و نظام سلامت به‌دنبال خواهد داشت. نکته قابل‌توجه اما این است که با توجه به نوپابودن این تحول در دنیا، اگر از هم‌اکنون و در راستای سیاست‌های علمی کشور به آن توجه و برنامه‌ریزی‌های زمان‌بر لازم برای آن را آغاز کنیم، در آینده از کشورهای توسعه‌یافته عقب نخواهیم ماند. به‌عنوان نمونه می‌توان این برنامه‌ریزی‌ها را با آموزش بهتر مفاهیم ژنتیک پزشکی در کتب درسی دبیرستانی و البته ارتقای آموزش‌وپژوهش دانشگاهی در این زمینه آغاز کرد. به‌ویژه لازم است آموزش‌های لازم برای دانشجویان پزشکی در دوره‌های بالینی و همین‌طور برای دستیاران دوره‌های تخصصی مختلف لحاظ شود و دوره‌های بازآموزی مرتبط برای به‌روزرسانی پزشکان عمومی و متخصصان طراحی شود. عامه مردم نیز نیازمند کسب آگاهی در این زمینه از طریق رسانه‌های جمعی و البته به زبان ساده و کاربردی هستند. گام مهم دیگر گسترش زیرساخت‌های آزمایشگاهی و کلینیک‌های تخصصی ژنتیک است که باید با جدیت بیشتری دنبال شود و امکانات موجود در کشور لازم است به‌روز شوند. شواهد بیانگر آنند که باید خود را از هم‌اکنون برای این تحول بزرگ در پزشکی آماده کنیم؛ تحولی که سرآمدی ایران در آن با توجه به بنیه علمی خوب در زمینه ژنتیک امکان‌پذیر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.