|

آسیب‌شناسی آموزش و پژوهش در دانشگاه‌های کشور

سیب در‌کویر

محمد صال‌مصلحیان . استاد ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد

مشکلات غم‌انگیز محققان جهان‌سوم (به معنای کشورهای عقب‌مانده یا در حال توسعه)، برای پژوهشگران جهان‌اول (به معنای کشورهای توسعه‌یافته)، به طنز می‌نماید. آنچه مشکلات‌پژوهشی در کشورهای عقب‌مانده است، ده‌هاسال پیش در کشورهای توسعه‌یافته حل شده است. از سوی دیگر، مشکلات موجود در جهان‌اول برای جهان‌سومی‌ها تخیلی به نظر می‌رسد، مثلا نگرانی از یک زلزله پنج‌ریشتری در یک کشور عقب‌مانده شامل خراب‌نشدن سقف و دیوار خانه‌ها روی سر ساکنان آن است، در حالی‌که در یک کشور توسعه‌یافته چنین نگرانی‌ای پیرامون اموری چون نیفتادن لیوان آب از روی میز کار است. جهان‌اول و جهان‌سوم، از پارادایم‌های متفاوت تبعیت می‌کنند و سنت‌ها و تجربه علمی متفاوتی دارند، بنابراین نه می‌توان آنها را در یک چارچوب با هم مقایسه کرد و نه می‌توان با معیارهای جهان‌اولی، آثار پژوهشی در جهان‌سوم را به‌طور مطلق سنجید. درواقع تفاوت سرشتی این دوجهان، بیش از هرچیز به نحوه نگرش مردمان آنها به زندگی و میزان سختکوشی آنها مربوط است. اغلب پژوهش‌ها در کشورهای عقب‌مانده چنان بی‌اهمیتند که به «یافتن گربه‌ای سیاه در اتاقی تاریک که در آن هیچ گربه‌ای نیست» شبیه است و چنان نحیف هستند که این جمله معروف از «مظفرالدین‌شاه قاجار» را یادآور می‌شوند: «همه چیزمان باید به همه چیزمان بیاید.» در این کشورها علم و فناوری آنقدر از فقدان یک برنامه مدون مبتنی بر نیازهای کشور آسیب دیده‌اند و آنقدر از یکدیگر و از علم و فناوری جهانی دورند که پژوهش‌های کاربردی (تقاضا‌محور) و پژوهش‌های نظری (دانش‌گستر) به سختی می‌توانند نقش کلیدی خود را در توسعه این کشورها ایفا کنند. با این حال باید اذعان کرد عده‌ای از دانشمندان در کشورهای در حال توسعه، باوجود مشکلات فراوان، از حداقل امکانات، حداکثر استفاده را کرده و در حد مرزهای دانش و فناوری کشورهای توسعه‌یافته به تحقیق مشغولند. با این حال، در این کشورها نه‌تنها بین پژوهشگران و مسوولان اجرایی، در مورد ضرورت و فواید پژوهش‌های علمی اختلاف نگرش وجود دارد، بلکه اساسا نوعی ضعف در توجه عموم مردم به ضرورت پیشرفت علمی مشاهده می‌شود و گاه پژوهش، به‌ویژه تحقیقات نظری، به‌عنوان موضوعی تجملی تلقی می‌شود. وقتی افراد برای ادامه تحصیل، فرصت مطالعاتی یا زندگی، از کشورهای عقب‌مانده به کشورهای توسعه‌یافته می‌روند، وضعیت و تولیدات پژوهشی آنها به‌طور چشمگیری بهبود می‌یابد. در نقطه مقابل چه‌بسا افراد نخبه‌ای که به دلایل گوناگونی همچون خدمت به میهن، در کشور توسعه‌نیافته خود مانده‌اند و استعداد، خلاقیت و توانایی‌شان در بستری از شرایط نامناسب اجتماعی و اقتصادی به هدر رفته است. تفاوت این دوجهان مثل تفاوت زمین بی‌حاصل رهاشده و زمین حاصلخیز کنترل‌شده است. بهترین بذر در زمین بد، یا جوانه نمی‌زند یا اگر جوانه بزند دچار آفت‌های گوناگون می‌شود و سرانجام نیز محصول مطلوبی نمی‌دهد. برخلاف آن حتی یک بذر معمولی در زمین خوب می‌تواند به محصولی قابل‌توجه تبدیل شود. پژوهش در جهان‌سوم حکایت تولید سیب در کویر است؛ حکایتی که بعضی آن را درمی‌یابند و به فکر اصلاحند و بعضی برای اجتناب از عواقب آن دست به مهاجرت می‌زنند. درواقع عوامل دیگری همچون عدم اطمینان به آینده‌ای امیدبخش و روشن، محدودیت در آزادی‌های فردی و مدنی، احساس عدم کارایی، نبود شایسته‌سالاری، تغییر مداوم خط‌مشی و برنامه‌ها و نیز نامتناسب‌بودن درآمد و هزینه‌ها نیز عده‌ای را به مهاجرت تشویق می‌کنند. مهم‌ترین مشکلات محققان در کشورهای جهان‌سوم که گاه انگیزه مهاجرت نخبگان و متخصصان نیز به‌شمار می‌روند، به شرح ذیل است:
1- پایین‌بودن کیفیت پژوهش و آموزش‌: اساسا تربیت علمی افراد در کشورهای جهان‌سوم از دبستان تا دانشگاه نقصی دارد که ناشی از عدم‌وجود استراتژی صحیح توسعه است، به این معنی که معلوم نیست افراد از کودکی برای چه هدفی تربیت می‌شوند. این نقص موجب ضعف بنیه علمی افرادی می‌شود که به‌عنوان محقق مشغول به کار خواهند شد. به‌علاوه، اهمیت بیش از اندازه سیستم پژوهشی این کشورها به کمیت در برابر کیفیت در استخدام محققان، ارتقای اعضای هیات علمی، تغییر وضعیت استخدامی، انتخاب پژوهشگران برتر و تخصیص بودجه‌های پژوهشی، اکثر محققان و دانش‌پژوهان را به‌سمت حاشیه‌های علم روز و حوزه‌های تحقیقی ساده، سطحی و زودبازده می‌راند، درحالی‌که مساله‌های تحقیقاتی جدی، نیازمند پژوهش‌های عمیق، وسیع و طولانی مدت است. در مورد آثار پژوهشی افراد در کشورهای درحال‌توسعه، اغلب ارزیابی‌های ذهنی همراه با یک‌سونگری‌های شخصی اعمال می‌شود. اما معیارهایی که برای سنجش کیفی پژوهش‌های یک‌محقق در کشورهای توسعه‌یافته مورد استفاده قرار می‌گیرند، براساس تجربه و سنت‌های چندصدساله آنها، عبارتند از: اصالت کارهای محقق، عمق و وسعت آثار پژوهشگر، کاربردی‌بودن نتایج پژوهش در سطح ملی یا جهانی، دیدگاه کلی جامعه متخصصان (داخلی و خارجی) درمورد پژوهشگر، اعتبار دانشمندانی که به آثار محقق ارجاع داده‌اند و اعتبار مجلاتی که در آنها به کارهای پژوهشگر ارجاع داده شده است. علل بسیاری وجود دارد که سبب می‌شود دانشگاه‌های کشورهای جهان‌سوم از نظر علمی در شرایط بسیار نامطلوبی قرار بگیرند که از میان آنها می‌توان به کم‌اهمیت‌بودن کیفیت آموزش در برنامه‌های کلان کشور، عدم‌توجه به روزآمد و مفیدبودن محتوای دروس مدرسه‌ای و دانشگاهی، ضعف علمی ‌و حرفه‌ای برخی از اعضای هیات علمی و عدم‌نظارت کافی بر عملکرد آنها، کمبود امکانات پیشرفته آزمایشگاهی و کارگاهی و درنهایت کم‌بودن میزان وام‌ها و کمک‌هزینه‌های دانشجویی اشاره کرد.
2- ضعف در مدیریت پژوهشی: شاید بتوان گفت مسوولیت‌های مهم یک‌مدیر پژوهشی عبارت است از مدیریت راهبردی، قانونگذاری و نظارت بر اجرای مصوبات و هموارکردن جاده دشوار و صعب‌العبور پژوهش. در جهان‌سوم، گاه بعضی از مدیران از میان کسانی انتخاب می‌شوند که اشراف کاملی بر مشکلات پژوهشگران، فرآیند پژوهش، نیازها و تنگناهای تحقیقات علمی ندارند. برخی از این مدیران با وضع مقررات نسنجیده و ناکارآمد و با تغییر مداوم قوانین، بر مشکلات موجود می‌افزایند و گاه به اتخاذ تصمیم‌هایی می‌پردازند که با روح پژوهش و پژوهشگر در تضاد است. عقربه ثانیه‌شمار در جهان‌سوم کاربردی ندارد، پس می‌توانیم آن را از ساعت‌ها حذف کنیم، بگذریم که گاه عقربه دقیقه‌شمار نیز زاید است و اصولا ساعت‌هایی وجود دارند که سال‌هاست به خواب رفته‌اند. اتلاف وقت در ادارات بر اثر بوروکراسی،کندی انجام کارها در سازمان‌ها به‌دلیل نگرش سطحی کارکنان و نگاه سختگیرانه مسوولان در تصمیم‌گیری‌ها، پژوهشگران را مانند گلی که مدت‌ها آب به پایش نریخته‌اند، پژمرده می‌کند.
3- بودجه پژوهشی ناچیز: بهترین مدیران پژوهشی نیز بدون داشتن بودجه، هیچ کار درخوری نمی‌توانند بکنند. در کشورهای جهان‌سوم، سهم بودجه پژوهشی از درآمد ناخالص ملی، در هر سال مالی بسیار ناچیز است. گاه بودجه کل پژوهشی یک‌کشور درحال‌توسعه حتی به‌اندازه هزینه بیمه سالانه عضوی از بدن یک‌هنرپیشه مشهور هم نمی‌رسد، چه رسد به بودجه پژوهشی یکی از دانشگاه‌های معتبر جهان. پژوهشگری، یک وارستگی می‌خواهد که محقَق نمی‌شود مگر آنکه نیازهای اولیه متناسب با شأن پژوهشگر تامین شود. در کشورهای عقب‌مانده، پژوهشگران با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند. همواره با حل یک‌مشکل، مشکلات دیگری مسلسل‌وار در برابر آنها ظاهر می‌شود که انرژی‌شان را برای انجام کارهای پژوهشی به‌شدت کاهش می‌دهد. حق‌التحقیق ناکافی نیز مانع از آن است که بتوانند با تلاش زیاد، مستمر، متمرکز و سخت به ارایه کار عمیق و تاثیرگذار بپردازند. در کشورهای در حال توسعه، به ازای هر پژوهش متعارف مبلغی کمتر از هزاردلار چندین‌ماه پس از اتمام پروژه به پژوهشگر پرداخت می‌شود. این در حالی است که یک محقق در کشورهای جهان‌اول می‌تواند گرنت پژوهشی از 50‌هزار تا یک‌میلیون‌دلار داشته باشد و از آن در گسترش تحقیقات خود و دانشجویانش کمک بگیرد. به‌علاوه، کمبود تجهیزات آزمایشگاهی، عدم دسترسی به مواد اولیه و گرانی آن، مشکلات تهیه یا تعمیر ابزارهای آزمایشگاهی یا کارگاهی و عدم دسترسی کافی به منابع اطلاعاتی و فناوری‌های نوین بر کار آنها تاثیر منفی دارد. در این میان پژوهشگران جوان درگیر مشکلات تشکیل خانواده و یافتن شغل و حفظ آن هستند. این مشکلات باعث می‌شود ایده‌های بکر ایشان در این دوران رسوب کرده و به مرور فراموش ‌شوند.
آسیب‌شناسی
امروزه سرمایه یک کشور فقط نفت و معادن آن نیست، بلکه منابع نیروی انسانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین علل موفقیت و سرمایه اصلی هر کشور تلقی می‌شود. در دنیای کنونی، اقتصاد دانش‌محور به‌عنوان محرک اصلی رشد و ایجاد ثروت جایگزین اقتصاد مبتنی بر سرمایه شده است و ارزشی که امروزه برای اندیشه‌های خلاق قایل هستند، چندین‌برابر ارزشی است که تا چنددهه پیش به منابع تامین انرژی داده می‌شد. بی‌توجهی به نخبگان که بهترین کارآفرینان محسوب می‌شوند، یک بحران در سطح ملی است که آسیب‌های بسیار زیادی برای کشورهای در حال توسعه به‌همراه دارد. یکی از تبعات آنی مهاجرت چنین افرادی و بی‌توجهی به کارایی آنها که مانده‌اند، اخذ پست‌های مهم در کشور توسط افراد با کیفیت هوشی پایین‌تر است که به‌دلیل عدم توانایی در حل موثر مشکلات اقتصادی و اجتماعی، موجب کاهش بهره‌وری و در نهایت عقب‌افتادگی بیش از پیش کشور می‌شوند. آسیب دیگر از مهاجرت ژن‌های برتر کشور و به‌تبع آن، کاهش میانگین سطح هوشی نسل‌های آینده حادث می‌شود. همچنین در هرسال، بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص ملی در قالب بودجه‌های آموزشی صرف تربیت متخصصانی می‌شود که با رفتن و برنگشتن تعداد زیادی از آنها، یا عدم استفاده از دانش و مهارت آنها که در میهن خود ساکنند، ضرر قابل‌توجهی به اقتصاد کشور وارد می‌شود. بی‌توجهی به مهاجرت غیرمتعارف نخبگان و نیز مشکلات خیل دانشمندان در یک کشور عقب‌مانده، امکان توسعه آن را به تعویق می‌اندازد و می‌تواند باعث شرمساری نسل کنونی آن کشور در برابر نسل‌های آینده‌اش شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.