|

بررسی چالش‌های تحصیلات‌تکمیلی دانشگاه‌های کشور

نگاهی از درون

کامبیز مینایی . دانشیار دانشگاه شیراز

منظور از تحصیلات‌تکمیلی در نظام آموزشی اغلب کشورها و از جمله ایران، دو دوره کارشناسی‌ارشد (فوق‌لیسانس) و دکترا (PhD) است. ساختار تحصیلات‌تکمیلی در کشورهای مختلف، متنوع است، اما وجه مشترک هر دو دوره، انجام یک پژوهش براساس اصول علمی توسط دانشجو و با کمک استاد راهنماست. با وجود اهمیت تحصیلات‌تکمیلی و نیز گسترش روزافزون آن در دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی کشور، رسانه‌های مختلف کمتر به این بخش مهم آموزش‌عالی توجه دارند؛ در نتیجه بسیاری از تصمیمات، قوانین و مقررات، فرصت طلایی بررسی، نقد و تحلیل را از دست می‌دهند. البته با توجه به اینکه در هر جامعه‌ای شمار نسبتا اندکی از افراد به تحصیل در این دوره‌ها می‌پردازند، بخشی از این عدم‌اطلاع‌رسانی طبیعی است. با وجود این، با توجه به گسترش این دوره‌ها در کشور، به‌ویژه در 10سال گذشته، انتظار می‌رود مباحث مربوط به این دوره‌ها بیشتر در رسانه‌ها مطرح شود. در ذیل به بررسی برخی از چالش‌هایی که دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی دانشگاه‌های کشور (به‌نظر نگارنده) با آن درگیر هستند، پرداخته می‌شود.
افزایش شمار دانشجویان
افزایش بی‌رویه شمار دانشجویان در مقاطع پایین‌تر نظیر دوره‌های کاردانی و کارشناسی ناپسند است، اما این افزایش در مقاطع بالاتر عواقب ناگوارتری در پی خواهد داشت. به عبارت دیگر، با افزایش تعداد داوطلبان ورود به دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی، افزایش ظرفیت پذیرش، امری معقول نیست. هزینه برگزاری دوره‌های کارشناسی‌ارشد و دکترا قابل قیاس با دوره کارشناسی نیست و این دوره‌ها هزینه‌های بالایی بر دوش جامعه خواهد گذاشت. به‌علاوه افزایش دانش‌آموختگان دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی، در حالی که موقعیت شغلی بخش عظیمی از آنان مشخص نیست، سودی برای جامعه نخواهد داشت. موقعیت سنی و حرفه‌ای فرد فارغ‌التحصیل دوره کارشناسی‌ارشد یا دکترا را نباید با موقعیت فرد فارغ‌التحصیل دوره کارشناسی اشتباه گرفت. درواقع، تشویق بی‌برنامه دانشجویان ورود به دوره دکترا، ممکن است علاوه‌بر اتلاف منابع کشور، موجب ازدست‌رفتن معدود فرصت‌هایی که شخص بعد از دانش‌آموختگی در مقطع کارشناسی از نظر کاری به دست می‌آورد، شود.
افزایش شمار دانشگاه‌های پذیرنده
در سال‌های اخیر، اغلب دانشگاه‌های کشور (به‌ویژه دانشگاه‌های غیردولتی و دولتی کوچک) در یک حرکت هماهنگ به گشایش دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی اقدام کرده‌اند. به‌طوری‌که با نگاهی به دفترچه‌های منتشره از سوی سازمان سنجش کشور تعداد دانشگاه‌هایی که اقدام به دانشجوی دوره دکترا کرده‌اند چندبرابر شده است. یکی از پندارهای نادرست مربوط به دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی، آن است که این دوره کم‌وبیش مانند دوره پیش از آن برگزار می‌شود، درحالی‌که مقاطع کارشناسی‌ارشد و به‌ویژه دکترا به‌طور اساسی با دوره کارشناسی فرق دارد که مهم‌ترین آن، تفاوت در پژوهش است؛ به‌عبارت دیگر، درحالی‌که در دوره کارشناسی، تاکید اصلی بر گذراندن واحدهای درسی و البته مقدار کمی کارهای پژوهشی معمولا وابسته به دروس است، در دوره کارشناسی‌ارشد (تا اندازه‌ای) و دکترا تمرکز اصلی، انجام یک پژوهش علمی و مستقل توسط دانشجو زیر نظر استاد مربوطه است؛ انجام پژوهش یادشده به یک سلسله لوازم مانند رایانه، آزمایشگاه، وسایل نقلیه، مراکز صنعتی و... نیاز دارد (این نیازها بسته به رشته‌های گوناگون متفاوت خواهد بود). فراهم‌نبودن امکانات یادشده برای برگزاری درست دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی در اغلب دانشگاه‌های غیردولتی و دولتی کوچک به مشکلات این دوره‌ها دامن زده است.
عدم استقلال دانشگاه‌ها
در اغلب دانشگاه‌های معتبر دنیا، پذیرش دانشجو در تمام مقاطع تحصیلی توسط دانشگاه انجام می‌گیرد. با وجود این طی سال‌های گذشته به‌دلیل افزایش شمار داوطلبان در دو مقطع کارشناسی و کارشناسی‌ارشد، پذیرش دانشجو به ناگزیر به عهده سازمان سنجش و به‌صورت متمرکز گذاشته شده است. متاسفانه با رویکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در دولت دهم و از سال1390، آزمون بالاترین مقطع تحصیلی یعنی دوره دکترا نیز به‌صورت نیمه‌متمرکز انجام شد. از پیامدهای ناگزیر آزمون نیمه‌متمرکز، استفاده از سوالات چهارگزینه‌ای (که نسبت به سوالات تشریحی قادر به انتخاب بهترین داوطلبان نیست) و رشد قارچ‌گونه کلاس‌های کنکور دوره دکترا است. مساله مهم دیگر، لزوم تنوع در مواد درسی دانشگاه‌های کشور است که آن نیز با دادن استقلال معقولانه به دانشگاه‌ها امکان‌پذیر است (تجربه‌ای که در کشورهای صاحب دانشگاه‌های بزرگ موثر بوده است). تنوع در استادان، دیدگاه‌های آنان، منابع مورد استفاده و... با توجه به گستردگی جغرافیایی و قومی کشور، امری ضروری به نظر می‌رسد. در این صورت امکان حل مشکلات هر منطقه به دست دانش‌آموختگان دانشگاه‌های آن منطقه وجود خواهد داشت.
کاهش کیفیت دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی
پیامد منطقی افزایش شمار دانشجویان تحصیلات‌تکمیلی، افزایش دانشگاه‌های پذیرنده این دوره‌ها و انجام آزمون نیمه‌متمرکز برای انتخاب دانشجویان دوره دکترا، کاهش کیفیت دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی بوده است. پیچیدگی‌های خاص دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی نیاز به استادانی با تجربه که همزمان دارای اطلاعات به روزی هم باشند، دارند. شیوه‌های تدریس سنتی، نظیر متکلم‌وحده‌بودن استاد در کلاس، معمولا به‌سختی توسط دانشجوی امروزی (که به انواع رسانه‌های آموزشی دسترسی دارد) تحمل می‌شود در کلاس‌های دوره‌های کارشناسی جوابگو نیست. با وجود این برخی استادان با همین شیوه دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی را برگزار می‌کنند. به نظر می‌رسد، اساتید فعال در قسمت تحصیلات‌تکمیلی باید پابه‌پای دانشجویان در انجام پژوهش‌ها مشارکت فعال داشته باشند تا از نزدیک با مشکلات این گروه از دانشجویان آشنا شوند. این همراهی نه‌تنها در اغلب دانشگاه‌های کشور دیده نمی‌شود، بلکه در برخی دانشگاه‌های غیردولتی کشور، دانشجویان تحصیلات‌تکمیلی در دانشگاه محل تحصیل خود استاد راهنما پیدا نکرده و برای انجام پژوهش خود ناچارند به دانشگاه‌ها یا مراکز دیگری مراجعه کنند.
جمع‌بندی
موافقان افزایش گسترش تحصیلات‌تکمیلی استدلال‌های مختلفی دارند. یکی از دلایل این گروه مقایسه با کشورهای دیگر در زمینه گسترش تحصیلات‌تکمیلی است. از آنجا که در اغلب دانشگاه‌های خارج از کشور تحصیل همراه با پرداخت هزینه همراه است، این مقایسه منطقی نخواهد بود. از سوی دیگر در دانشگاه‌های معتبر دنیا، بیشتر پروژه‌های مربوط به دوره کارشناسی‌ارشد و دکترا توسط موسساتی که به هر دلیلی مایلند از نتایج آن پژوهش‌ها استفاده کنند، پرداخت می‌شود. به نظر می‌رسد مسوولان و جامعه بزرگ دانشگاهی کشور باید بدون درنظرگرفتن سودهای «مقطعی» و «گذرا» به «مصالح عمومی» کشور بپردازند و از گسترش‌های «مصلحت‌گرایانه» و «سفارشی» آموزش‌عالی به‌ویژه در مقاطع تحصیلات‌تکمیلی خودداری کنند. رسانه‌ها نیز با آگاهی‌بخشی در این زمینه، مطالبات غیرمعقولانه بخشی از جامعه را در گسترش دوره‌های تحصیلات‌تکمیلی تعدیل کنند تا از هدررفت سرمایه‌های ملی به بهانه گسترش آموزش‌عالی جلوگیری شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.