|

لزوم تغییر در رویکردهای تحقیقاتی

از فردگرایی به جمع‌گرایی

حسن افشین . استاد دانشگاه صنعتی سهند

دانشگاه‌ها امروزه دووظیفه عمده برعهده دارند که عبارتند از آموزش‌وپژوهش که به گمان من دانشگاه‌های ما در زمینه پژوهش از استانداردهای جهانی کمی عقب هستند زیرا به نظر من، ما در زمینه پژوهش سرمایه‌گذاری زیادی می‌کنیم اما آنچنان که باید و شاید، به نتیجه نمی‌رسیم. هم‌اکنون دانشجویان فوق‌لیسانس و دکترای ما پایان‌نامه‌های زیادی می‌نویسند، اما در نهایت این پایان‌نامه‌ها در قفسه کتابخانه‌ها خاک می‌خورد. در ادامه به چنددلیل اصلی برای کم‌بودن انگیزه تحقیق و پژوهش در دانشگاه‌ها یا غیرکاربردی‌بودن آنها اشاره می‌کنم:
1- رشته تخصصی من بتن است، به همین جهت از این حوزه مثال می‌زنم. تا زمانی که تولیدکننده بتن می‌تواند هر بتن ضعیف و بی‌کیفیتی را تولید کند و بفروشد، هیچ‌انگیزه‌ای برای ارتقای کیفیت بتن و در نتیجه تحقیق و پژوهش وجود ندارد. پس برای گسترش پژوهش باید اقتصاد را رقابتی کرد تا این رقابت باعث افزایش کیفیت شود و جست‌وجو برای کیفیت بیشتر، موتور محرکه تحقیقات شود. پس حضور بخش خصوصی برای ارتقای کیفیت پژوهش بسیار ضروری است.
2- به‌جز حضور بخش خصوصی، حلقه مهم دیگر برای ارتقای کیفیت پژوهش‌ها ارتباط و رابطه فعالانه دانشگاه و صنایع بخش خصوصی است که متاسفانه امروزه باوجود مزیت‌هایی که دانشگاه می‌تواند برای صنایع به همراه داشته باشد، این رابطه چندان مستحکم و بنیادین نیست. گذشته از این اگر یک دانشجوی دکترا بداند تحقیقاتش خریدار ندارد، بی‌انگیزه است اما اگر تحقیقاتش در بخش خصوصی خریدار دارد، دلگرم می‌شود. علاوه بر همه اینها اگر گمان کند این پژوهش‌ها در آینده در گوشه کتابخانه بی‌استفاده باقی می‌ماند، کارهایش را با بی‌دقتی انجام می‌دهد اما اگر بداند بعدها دیگران برای استفاده از نتایج تحقیقاتش، به آنها مراجعه و این دستاوردها را بازبینی می‌کنند، حتما در کارش بیشتر دقت خواهد کرد تا اشتباهی رخ ندهد.
3- یکی از پیش‌شرط‌های پیشرفت استادان در حوزه‌های تخصصی‌شان این است که فقط در یک محدوده بسیار کوچک فعالیت‌های تحقیقاتی داشته باشند تا در همان زمینه خاص، به‌عنوان کارشناسی معتبر در سطح بین‌المللی شناخته شوند، اما متاسفانه آیین‌نامه ارتقای استادان در دانشگاه به‌گونه‌ای تنظیم شده که استاد ناچار می‌شود برای برخورداری از مزایای آیین‌نامه ارتقا، در حوزه‌های مختلف و گاه نامربوط به یکدیگر فعالیت کند. برای مثال اگر دومقاله من با عنوان «بتن با مقاومت بالا» یا در این زمینه باشد، مدعی می‌شوند این مقاله‌ها همپوشانی دارند و در نتیجه امتیازی به آنها تعلق نمی‌گیرد و شامل ارتقا نمی‌شوند. اینگونه امتیازدادن‌ها باعث می‌شود محقق به جای آنکه در یک زمینه خاص فعالیت کند، در شاخه‌های متعدد پژوهش کند و همین موضوع باعث افت کیفیت کارها و تحقیقات شود. نتیجه نهایی آنکه محقق ما دریایی می‌شود به عمق یک‌سانتیمتر، یعنی همه‌چیز می‌داند اما در هیچ زمینه‌ای متخصص درجه یک نیست. اما از طرف دیگر برای مثال ژاپنی‌ها عمری را فقط در یک زمینه خاص فعالیت می‌کنند و در نتیجه به جای آنکه دریایی به عمق یک سانتیمتر شوند، استخری بسیار عمیق هستند؛ یعنی یک کارشناس جهانی در یک حوزه خاص علمی.
4- یکی از مهم‌ترین نقطه‌ضعف‌های ما در زمینه پژوهش‌های علمی این است که متاسفانه ما از انجام کارها و پژوهش‌های گروهی ناتوان هستیم زیرا هیچ‌گاه به شکل گروهی کار نکرده‌ایم، این درحالی است که به‌دلیل ماهیت علم و فناوری، امروزه همه تحقیقات باید در قالب یک تیم یا گروه انجام شود. متاسفانه ما هیچ‌گاه (نه در مدرسه و نه در دانشگاه) به شکل گروهی کار نکرده‌ایم و در نتیجه با آداب و لوازم کار گروهی آشنا نیستیم. در نظام آموزشی ما نیز همیشه آن دانش‌آموز یا دانشجوی برتر یا شاگرد اول مطرح می‌شود نه گروه یا تیم برتر. در نتیجه کسی که هیچ‌گاه کار گروهی نکرده در مقاطع بالاتر نمی‌تواند خود را با این شیوه پژوهش سازگار کند. در نظام دانشگاهی ما هرکسی می‌خواهد از اول تا آخر یک پروژه را خودش به‌تنهایی انجام دهد، بدون اینکه طی این فرآیند با کسی همکاری کند. در نتیجه این تجربه‌ها هم از فردی به فرد دیگر، از گروهی به گروه دیگر و از نسلی به نسل دیگر منتقل نمی‌شود و هرکس باید از صفر شروع کند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، پژوهش‌ها را یک تیم یا گروه انجام می‌دهد که شامل یک استاد، یک دانشجوی دکترا، یک یا چنددانشجوی فوق‌لیسانس و حتی یک یا چنددانشجوی سال آخر لیسانس است. بازده فعالیت‌های تیمی بسیار بالاتر از کارهای فردی است. پس بهتر است نظام آموزشی ما در دبیرستان و دانشگاه، جوانان را با کار گروهی بهتر و بیشتر آشنا کند.
5- با همه این مشکلات نباید ناامید بود چراکه ما هم‌اکنون دانشجویان بااستعداد زیادی داریم که اگر در رویکردهای خود تغییری ایجاد کنیم، می‌توانیم امیدوار باشیم که در آینده، نتایج این پژوهش‌های کاربردی بتواند بخشی از مشکلات جامعه و اقتصاد ما را حل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.