لزوم بررسی رویکردهای آینده علم
بودجههای محدود و علم نامحدود
منصور وصالی . استاد فیزیک دانشگاه شهید رجایی
1- موضوع دانشگاه موضوع بسیاری مهمی است که باید به آن پرداخت، بهویژه آنکه هنوز هم مباحث حلنشده و پرسشهای بیپاسخ فراوانی در مورد ماهیت، کارکرد و نقش دانشگاهها وجود دارد.
2- برداشت شخصی من آن است که دانشگاهها خود را موضوع پژوهش نمیدانند؛ یعنی دانشگاهها خود را نهاد یا ساختاری میدانند که قرار است درباره آنچه که در بیرون از دانشگاهها روی میدهد، تحقیق، بررسی و اظهارنظر کنند اما با توجه به تحولاتی که امروزه در دنیا روی میدهد، بسیاری از کشورها در حال بازنگری در مورد نقش دانشگاهها هستند ولی من جای چنین بحثهایی را در دانشگاههای ایران خالی میبینم یا دستکم اینکه اگر چنین پژوهشهایی صورت میگیرد، ما از نتایج آن بیخبریم.
3- در گذشته، بسیاری از مسوولان از گسترش کمی دانشگاهها و در مراحل بعد، از ازدیاد تعداد مقالههای علمی منتشرشده در نشریات و ژورنالهای علمی بهشدت استقبال میکردند، اما امروزه میگویند تعداد زیاد مقالههای علمی بهتنهایی کافی نیست و باید به سمت کاربردیترکردن علوم حرکت کرد یا آنکه ارتباط دانشگاه و صنعت قویتر شود. از طرف دیگر برخی از استادان نیز بر این باورند که علم بهتنهایی پدیده ارزشمندی است و نباید برای آن، جهت و سمتوسویی مشخص یا برای آن تعیین تکلیف کرد. اما به گمان من نبود یک تحقیق جامع و کامل درباره نقش و کارکردهای دانشگاهها و در نتیجه عدم شناخت دقیق ما از ماهیت دانشگاه، باعث پدیدآمدن چنین بحثهایی شده است.
4- پیش از ادامه این بحث، مایلم روی این نکته تاکید کنم که اصلا به گمان اینجانب شاید هر کدام از دو طرف، درک و شناخت دقیقی از باورهای طرف دیگر نداشته باشد برای مثال زمانی که مسوولی میگوید ما به دنبال پژوهشهای کاربردی هستیم، آیا درک وی از پژوهشهای کاربردی با درک یک دانشگاهی از این مفهوم یکسان است؟ از طرف دیگر زمانی که یک دانشگاهی میگوید پژوهشهای نظری در اولویت است، برداشت وی از پژوهش نظری با برداشت یک مسوول اجرایی از همین مفهوم یکسان است؟
5- شاید یکی از ریشههای این مشکل نیز مانند برخی موارد مشابه از اینجا ناشی میشود که به لحاظ تاریخی، دانشگاه هم مانند دیگر پدیدهها، وارداتی است و براساس نیازهای واقعی کشور شکل نگرفته است، ولی اگر به تاریخ پدیدآمدن دانشگاهها در کشورهای غربی دقت کنیم، میبینیم دانشگاه براساس نیازهای واقعی آن محیطها شکل گرفته و در نتیجه نوعی یگانگی و درهمتنیدگی بین وظایف و نقش دانشگاه و شرایط کلی جامعه وجود دارد. از طرف دیگر اگر به تغییرات تدریجی و تحولات دانشگاهها از قرن هفدهم تاکنون نگاه کنیم، درمییابیم که دانشگاه نیز مانند یک موجود زنده، کامل شده است. به همین دلیل، به نظر من نبود یک مطالعه و پژوهش تاریخی جامع و کامل در مورد دانشگاه، بیش از همیشه احساس میشود و باید با بررسی همهجانبه و دقیقتر نقش و وظایف دانشگاهها، به شناختی عمیقتر و درستتر از این پدیده نایل شویم.
6- باید توجه کرد پژوهش تجربی هم ممکن است که پژوهش نظری محض باشد برای مثال هرچند فعالیتهای کسانی که با دستگاههای شتابدهنده ذرات بنیادی کار میکنند، کاملا تجربی است اما شاید هیچ کاربرد کوتاهمدت آشکاری نداشته باشد ولی پژوهشهای کاربردی معمولا به مشکلات و پرسشهایی از زندگی روزمره توجه دارند که ما هماکنون پاسخی برای آنها نداریم. معمولا مسایلی که در این حوزه مطرح میشوند، کاملا ملموسند و میتوان آنها را آشکارا مشاهده کرد مانند مشکلات فنی خودروهای ما، مشکلات آلودگی هوا یا آسیبهایی که سموم شیمیایی برای محیطزیست ما پدید آوردهاند. البته برخی بر این باورند که انجام پژوهشهای کاربردی مانند نقش مهندسی در ایمنسازی ساختمان و ایمنی خودروها، از جمله مواردی است که بر عهده صنایع است اما به باور اینجانب شاید این دیدگاه چندان هم درست نباشد. ما به نتیجه این پژوهشها (که کاربردی هستند)، بسیار نیاز داریم و شاید صنعت بهتنهایی نتواند پاسخ آن را پیدا کند یا پاسخ آن مورد توجه صنایع نباشد.
7- ما مشکلات و پرسشهای بیپاسخ بسیاری داریم که باید به دنبال جواب آنها باشیم و از این نظر، به مسوولان اجرایی (که به دنبال پژوهشهای کاربردی هستند)، حق میدهم، اما نکته مهم اینجاست که نباید گمان برد بین پژوهشهای کاربردی و پژوهشهای نظری سدی آهنین و دیواری بلند وجود دارد. آنها هیچ ارتباطی با هم ندارند. بلکه برعکس، پژوهشهای نظری پایهای است برای پژوهشهای کاربردی که آنهم به نوبه خود و در درازمدت به فناوریهایی تبدیل میشود که کاربردهای ملموستر و مشهودتری دارند. به بیان دیگر، راهحل بسیاری از مشکلات فنی، از درون پژوهشهایی میآید که ممکن است در نگاه اول، هیچ کاربردی برای آن متصور نباشیم. برای مثال، مدتها از پرتوهای ایکس برای عکسبرداری استفاده میکردند اما مشکل این بود که این پرتوها، برای مغز انسان بسیار زیانبارند و نمیتوان از این پرتوها برای عکسبرداری از همه اعضای بدن انسان استفاده کرد. جالب این است که راهحل این مشکل، در یک پژوهش نظری ریشه داشت که در ابتدا برخی گمان میکردند مفهومی صرفا نظری است و کاربردی نخواهد داشت. آن مفهوم اسپین نام دارد و چند دهه پس از کشف این ویژگی در ذرات سازنده اتم، برای ساخت
دستگاهی به نام «امآرآی» بهکار میرود. بنابراین هرگونه مرزگذاری بین حوزههای پژوهشی باعث کندتر شدن سرعت پیشرفت علوم میشود.
8- شاید یکی از مهمترین دلایل این نوع نگاه این باشد که بسیاری از تحصیلکردگان ما نیز نهتنها با ماهیت علم آشنا نیستند، بلکه ممکن است با تمام زوایای رشته تخصصی خود نیز به طور کامل آشنا نباشند؛ برای مثال نمیدانند که قرار است فیزیک چه مشکلی از جامعه بشری را حل کند یا این علم در 10 یا 20سال آینده، به کدام سمتوسو حرکت میکند یا چه ارتباطی با علوم دیگر دارد و قرار است چه مشکلاتی را از جامعه بشری حل کند.
9- در اینجا مایلم که به یک نکته بسیار مهم اشاره کنم که متاسفانه بسیار هم از آن غفلت کردهایم. برای مثال هماکنون برخی بر این باورند که دولت باید حامی پژوهشهای کاربردی باشد تا صنعت و در نتیجه اقتصاد ما شکوفا شود ولی برخی هم معتقدند دولت باید حامی پژوهشهای نظری باشد چرا که صنایع از پژوهشهای کاربردی حمایت میکنند. نکته مهم این است که هر کدام از طرفداران این دو دسته، نظر خود را اثباتشده فرض میکنند و سعی دارند نظرات خود را به مرحله اجرا بگذارند اما از نگاه یک دانشمند، هر کدام از این دو نظر، فعلا در مرحله نظر و عقیده هستند و برای اینکه مشخص شود کدامیک از آنها به واقعیت نزدیکترند یا به بیان دیگر، کدامیک از این رویکردها پاسخ مطلوبتری دارد، باید به پژوهش روی آورد و پیش از تصمیمگیری و برنامهریزی برای پیشرفت علم و فناوری و صنعت، ابتدا باید به پژوهشهای علمی روی آورد. به بیان دیگر یک فرد دانشگاهی پیش از پاسخ دادن به یک پرسش یا ارایه راهکار برای یک مشکل، ابتدا آن را به یک مساله تبدیل میکند و با انجام پژوهشهای علمی، به دنبال پاسخ صحیحی برای آن پرسش میگردد.
10- البته در نظر داشته باشید این مشکل (چگونگی تخصیص بودجه به حوزههای مختلف پژوهشی مانند پژوهشهای نظری، کاربردی یا پژوهشهای بنیادین و...) خاص کشور ما نیست، این مشکل حتی در کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز وجود دارد چرا که بودجه همه کشورها محدود اما علم نامحدود است و در نتیجه باید برای چگونگی مصرف این بودجههای محدود برای حوزههای نامحدود، تصمیمگیری کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.