ارزیابی وضعیت آموزش و پژوهش در کشور
پژواک میرای هشدارها در سپهر دانشگاهی ایران
فیروز آرش . استاد فیزیک دانشگاه تفرش
در اسفندماه 1391 شاخههای فیزیک و ریاضی فرهنگستان علوم، بیانیه مشترکی انتشار داد1 و نگرانی خود را از وضعیت آموزش و پژوهش در دانشگاههای کشور آشکار کرد. این عمل پسندیده و بجایی بود، اما پژواکی را برنینگیخت. فرهنگستان علوم، موسسهای وابسته به نهاد ریاستجمهوری است. در واقع، بازوی مشورتی آن است، بنابراین وظیفه ندارد با جامعه مستقیم سخن بگوید. انتشار این بیانیه کار دلیرانهای بود و نشان میهد برخی بهراستی نگران رشد ناهنجاری در سازمان دانشگاهی کشور هستند. امیدوارم این دلیریها ادامه یابند و دیگر شاخههای فرهنگستان هم از آن پیروی کنند.
در بخش مربوط به پژوهش دانشگاهی، این بیانیه از انبوه مقالههایی سخن میگوید که در سالهای اخیر دانشگاهیان ایران به چاپ رساندهاند. بیانیه بهدرستی از «کیفیت نازل» این مقالهها و انجامیدن به «اتلاف سرمایه و استعداد» سخن میگوید. دکتر«مهدی گلشنی» عضو شورای انقلاب فرهنگی و عضو شاخه فیزیک فرهنگستان علوم، این گفته کوتاه را به طور کمی بیان میکند: «در سال2012 در زمینه کیفیت مقالات در بین 54 کشور دنیا در رتبه 46 قرار داشتیم.»2 او همچنین یادآوری میکند در این سال در بین 16کشور منطقه، از نظر تعداد مقالهها رتبه نخست را داشتیم. این البته پدیده تازهای نیست، از سال 1971 تا 1976 تعداد مقالههایی که ایرانیها انتشار دادهاند، بیش از دیگر کشورهای جهان سوم، (به جز اسراییل) بوده است. در سال 1975، ایران بر اسراییل هم پیشی گرفت و در رتبه نخست ایستاد.3
حرفهای زیادی درباره سنجش کیفیت پژوهش میتوان زد: پژوهش فعالیتی فردی است؛ علاقه شخصی برای بازگشایی رازی در طبیعت است که برای او (و شاید هم تنها برای او) مهم است. پژوهشگر برای یافتن پاسخ به پرسش فردیاش به تحقیق میپردازد. پاداش آن لذتی است که از ارضای کنجکاوی شخصی میبرد. انتشار یافتههای احتمالی هم
یک وظیفه اخلاقی پذیرفتهشده در میان دانشگاهیان است. این اخلاق زیبا و پسندیدهای است که دانش بشری را متعلق به همگان میداند.
در سالهای اخیر، در ایران این خاستگاه پژوهش دگرگون شده است. بخش بزرگی از دانشگاهیان پژوهش میکنند تا چیزی را چاپ کنند. به بیان دیگر، چاپکردن مقاله بر خودِ پژوهش برتری یافته است. این ساختاری است که واژگونه نهاده شده است. ریشههای آن را میتوان فهمید: بندی در آییننامه ارتقا و استخدام استادان دانشگاه وجود دارد که بر تعداد مقالههای چاپشده پافشاری میکند و آن را به شرطی تبدیل میکند که «حق وتو» دارد. بنابراین، دستوپاکردن یک یا چندمقاله، شرط تضمین شغلی میشود و پژوهش را از روح و سرشت آن دور میکند. بیجهت نیست که آگهیهای فراوانی برای تهیه، خریدوفروش مقاله وجود دارد. در واقع، فرقی هم نمیکرد اگر به جای آن میگفتند که شرط ارتقای و استخدام رسمی بالارفتن از دیوار راست است؛ بسیاری از همکارهای ما بالارفتن از دیوار را تمرین میکردند.
هدف من در این نوشته بررسی ابعاد پژوهش نیست. در جای دیگری4 به آن پرداختهام و هنوز هم گفتنیهای زیادی باقی است. بیانیه شاخههای فیزیک و ریاضی فرهنگستان علوم به بعد آموزشی هم میپردازد و بر این باور است که در کشور دانشگاههای با بافتهای متفاوت وجود دارد و «هرکدام باید رسالت و جایگاه خود را داشته باشند و در مسیر مناسب خود حرکت کنند» و سپس ادامه میدهد که «خلط جایگاه و رسالت این دانشگاهها به کیفیت آموزش و پژوهش در نظام دانشگاهی صدمه جدی وارد میکند.» اینکه در دانشگاههای ما رفتهرفته رسالت آموزشی به فراموشی سپرده و به بهانه پژوهش از آن شانه خالی میشود، ارزیابی درستی است. این روند را بهویژه در دانشگاههای بزرگ و «برتر» به روشنی میتوان دید و من در زیر به آن خواهم پرداخت.
بیانیه شاخه فیزیک و ریاضی فرهنگستان علوم در بخش دیگری میکوشد چارهای بیندیشد و راهکاری را پیشنهاد میکند که جای بحث و نگرانی جدی دارد. هدف اصلی من در این نوشته، بازگشایی همین بحث است. این بخش بیانیه را باهم بخوانیم:
«رسالت بعضی از دانشگاهها صرفا تربیت نیروی باسواد به معنی عرفی است و دانشگاههای تخصصی صرفا تربیت کارشناسان مورد نیاز سازمانهای متبوع را برعهده دارند. رسیدن به کیفیت مطلوب در آموزش، که البته لازمه ارتقاء در کیفیت پژوهش است، حمایت ویژه مالی از دانشگاههای برتر و خودداری آنها از پذیرش دانشجوی پولی را طلب میکند و در عین حال اعطای استقلال داخلی به آنها ضروری است.» در اینکه دانشگاه باید استقلال داشته باشد، جای پرسش نیست. من از آن میگذرم. اینکه دانشگاه به منابع مالی غیر از پول شهریه نیاز دارد، روشنتر از آن است که نیاز به بحث داشته باشد. هیچ دانشگاهی فقط با پول شهریه، نهتنها نمیتواند آزمایشگاههای پژوهشی بهروز دایر کند، بلکه از عهده کارهای دیگرش هم برنمیآید. دانشگاه همواره نیازمند یاری مالی جامعه است. اما «حمایت مالی ویژه از دانشگاههای برتر» نگرانکننده است و میتواند پیامدهای نامناسب به همراه داشته باشد. در ادامه این نوشته میخواهم به این مساله بپردازم.
این بیانیه، دانشگاههای کشور را به سهدسته تقسیم میکند: دانشگاههای دولتی وابسته به وزارت علوم، دانشگاههای دولتی وابسته به نهادها و وزارتخانهها (دانشگاههای فرهنگیان، پیام نور، آزاد اسلامی و فراگیر را در این گروه میگنجاند) و دستهسوم، دانشگاههای غیرانتفاعیاند. بیانیه، سنجه روشنی به دست نمیدهد که چگونه میتوان «دانشگاه برتر» را برگزید تا از آن «حمایت ویژه مالی» کرد. اما از متن آن میتوان فهمید که منظورش دستهدوم و سوم نیست. منظورش همه دانشگاههای گروه نخست هم نیست. از میان دوهزارو400موسسه آموزشعالی دولتی و غیردولتی چگونه و با چه معیارهایی میتوان «برترها» را برگزید؟ اگر از افراد معمولی جامعه و حتی از خود دانشگاهیان بپرسیم که چنددانشگاه برتر را نام ببرند، به احتمال نزدیک به یقین از دانشگاههای شریف، تهران، امیرکبیر، شهیدبهشتی در تهران و برخی دانشگاههای مرکز استانی مانند صنعتی اصفهان، شیراز، تبریز و فردوسی نام خواهند برد. این باور از آنجا ریشه گرفته که این دانشگاهها، به دلیلهای متفاوت، تاکنون توانستهاند دانشجویانی را بپذیرند که از رتبههای برتر کنکور برخوردارند. به بیان دیگر، اگر بپذیریم که
رتبههای کنکور ورودی سنجه خوبی است، این دانشگاهها از دانشجویان باهوشتر نامنویسی میکنند. همین امر بر داراییهای بالقوه آنها میافزاید. اما برونداد همین دانشگاهها چیست؟ پذیرش دانشجوی برتر به خودیخود دانشگاه را «برتر» نمیکند.
تعیین سنجه ارزیابی دانشگاهها دشوار است و به عاملهای زیادی وابسته است. تعداد مقالههای یک دانشگاه، بهویژه، بر اساس ارزیابی همین بیانیه، «باکیفیت نازل»، بهتنهایی بسنده نیست. افزون بر این، بخش بزرگی از فعالیتهای دانشگاهی پرداختن به آموزش در دورههای کارشناسی است که اصولا کاری به پژوهش و بهویژه «تولید مقاله» ندارد. اما همین فعالیت و تربیت دانشجوی خوب در دوره کارشناسی است که پایههای محکمی را برای کارهای پژوهشی درخور در دورههای تکمیلی میسازد. بنابراین سنجش توانایی و موفقیت دانشگاهها در پرورش دانشآموختههای کارشناسی را باید معیار خوبی ارزیابی کرد. اگر به رتبه قبولی دانشگاههای گروهنخست در علوم پایه در آزمون سراسری کارشناسیارشد نگاه کنیم، به نتیجهای میرسیم که رودرروی باور عمومی درباره دانشگاه «برتر» میایستد. چون بیانیه را شاخههای فیزیک و ریاضی فرهنگستان صادر کردهاند، من خود را به نتایج در این دورشته محدود میکنم. در جدول زیر رتبه قبولی دانشگاههای گروهنخست در علوم پایه در آزمون سراسری کارشناسیارشد 1392 آورده شده است. من دومرکز پیامنور هم به آنها افزودهام، زیرا یکی رتبه نخست در علوم پایه و
دیگری در فیزیک را داراست. صورت عددهای کسری درون پرانتز، تعداد قبولشدگان و عدد مخرج تعداد شرکتکنندهها را نشان میدهد. به بیان دیگر، عددهای صورت در هر کسر، تعداد دانشجویانی است که به دانشگاهی معرفی شدهاند و در آنجا نامنویسی کردهاند. این دانشگاه ممکن است دانشگاهی باشد که دانشجو از آنجا فارغالتحصیل شده باشد یا یک دانشگاه دیگر. اگر عددهای همین جدول را دستکم یکی از مولفههای سنجش آموزش در دانشگاههای گروه نخست بدانیم، بهراستی دشوار خواهد بود تا دانشگاههای «برتر» را از میان آنها جدا کنیم. دانشگاههایی که افکارعمومی گمان میکند «برتر»اند در جایگاههای درخور این نام قرار نمیگیرند. هیچکدام از سهستون رتبهها نشان نمیدهد که دانشگاههای شریف، تهران، امیرکبیر، بهشتی، شیراز و صنعتی اصفهان دانشگاه «برتر»اند. بنا بر پیشنهاد بیانیه، این دانشگاهها و خیلیهای دیگر، نباید از «حمایت مالی ویژه» برخوردار باشند.
نکته در این است دانشگاههایی که پنداشته میشوند «برتر»اند، در مقایسه با کل جمعیت استادها و دانشجویان، کسر کوچکی از استاد و دانشجو را در خود جای دادهاند. چون منابع مالی بیپایان نیست و اساسا دانشگاهها با کمبودهای جدی روبهرو هستند، اگر قرار باشد که از این منابع مالی محدود، بخش بزرگی به آنهایی داده شود که پنداشته میشود «برتر»اند، دیگر دانشگاهها، استادهایشان و دانشجویانشان بیبهره خواهند ماند. همکاران من در فرهنگستان علوم به نیکی میدانند که پژوهشگران و استادان خوبی در شهرستانها و در دانشگاههای کوچک (یا آنهایی که نگارندههای بیانیه آنها را در دستههای دوم و سوم گنجانیدهاند) هستند؛ با تمام کمبودهایشان پیوسته کار میکنند و دستکمی هم از همکارانشان در دانشگاههای بزرگ ندارند. با پیشنهادی که در بیانیه آمده است، این افراد و انبوه دانشجو به امان خدا رها خواهند شد. افزون بر این، گنجایش جذب استاد در دانشگاههای بزرگ بسیار محدود است، اما دانشگاهها به فراوانی دکتر تولید میکنند و انتظار میرود همکاران آینده ما باشند. این تازهفارغالتحصیلها ناگزیر هستند به دانشگاههای کوچکتر روی بیاورند. رقابت برای یافتن
شغل در سالهای آینده در دانشگاههای کوچک خواهد بود و از هماکنون این رقابت آغاز شده است. پذیرفتنی است درصدی از این تازهواردها «خوب»اند، اما ناگزیرند در جایی کار کنند که «برتر» نیست. با نسخه پیشنهادی بیانیه، آنان نهتنها از «کمک مالی ویژه» برخوردار نخواهند بود، بلکه در تنگنای ناخوشایندی قرار خواهند گرفت. این شرایط نامناسب اثر خود را بر انبوه دانشجویانی خواهد گذاشت که بهدرستی حق دارند تا از امکانهای عمومی کشور برخوردار شوند. دانشگاههایی مانند شریف، تهران، بهشتی، امیرکبیر و شیراز و صنعتی اصفهان دانشجوهای خوب را میپذیرند؛ دانشجوهایی که رتبه کنکور آنها حداکثر به هفتهزار میرسد. در دانشگاهی مانند دانشگاه تفرش، دانشجوی فیزیک از رتبههای 20هزار و 30هزار است و در ریاضی گاهی به 80هزار هم میرسد. تحمیل سیاست «بومیگزینی» هم بار اضافی دیگری بر دوش این دسته از دانشگاههاست. با این حال، همانگونه که از جدول بالا پیداست، بازده و بروندادشان گاهی خیلی بهتر از دانشگاههای «برتر» یاد شده است. راه درست بالابردن کیفیت آموزش و پژوهش، سیاستگذاری درست در شورای انقلاب فرهنگی و وزارت علوم و فناوری است، پدیدآوردن فضایی است
که با تعریف دانشگاه همخوانی دارد، فضایی است که در آن «اندیشیدن» آموخته میشود و از بیان آزاد اندیشه پاسداری میشود. در وضعیت کنونی، دانشگاهها مانند کارخانه آجرپزی هستند که همواره میخواهند تولیدشان را افزایش دهند. به دانشگاهها همانند بنگاههای تجاری اندیشیده میشود که درآمدش را با پول میسنجند. نباید اینگونه اندیشید، تولید دانشگاه اندیشه نو است که برای بهزیستی انسان سودمند است. جلوگیری از گسترش کمی و پرداختن به کیفیت آموزشی و پژوهشی راهی است که باید آستین بالا زد و پیمود.
پینوشت:
1- «هشدار افت کیفیت آموزش و پژوهش در دانشگاههای کشور»، بیانیه شاخههای فیزیک و ریاضی فرهنگستان علوم، اسفند1392
2- دکتر «مهدی گلشنی»، خبرگزاری دانا، کد خبر 1175611، اول خرداد 1393
3- J. Blickenstaff, M. J. Moravcsik,"Scientific output in the third world", Scientometrics, Vol. 4, No. 2 (1982)
4- «فیروز آرش»، «دانشگاه کجاست» روزنامه «شرق»، 24 و 29 بهمن 1392. همچنین نگاه کنید به «فیروز آرش»، فیزیک روز، شماره 3 صفحه 37.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.