|

دشواری‌های تولید ثروت از علم

به پارک‌های علم و فناوری دلخوش نباشیم

کارن ابری‌نیا . مدیر آموزش‌عالی غیردولتی وزارت علوم

قرن بیست‌ویکم را قرن دانش‌بنیان (Knowledge Base) توصیف می‌کنند زیرا در روزگار ما دانش، عامل اصلی و تعیین‌کننده است، در حالی که در قرن‌بیستم، سرمایه را عامل اصلی و تعیین‌کننده توصیف می‌کردند. بنابراین سخن درستی که می‌گویند ما باید همه امور خود و از جمله اقتصادمان را بر پایه دانش، بنیان‌گذاری کنیم، اما نکته مهم، در چگونگی و شیوه اجرای این ایده است زیرا در گذشته در برخی موارد تصمیم به انجام کارهای خوبی گرفتیم اما چون به‌شیوه درستی کار را انجام ندادیم، به نتیجه مطلوب نرسیدیم و گاهی حتی آن ایده را به ضد خودش تبدیل کردیم.
باید در نظر داشت دانشگاه (همان‌گونه که از اسمش پیداست)، محل تولید دانش است اما اگر بخواهیم خیلی کاربردی به دانشگاه نگاه کنیم و از آن انتظار داشته باشیم که همه انرژی و توانش را در بخش پژوهش‌های کاربردی متمرکز کند، در حقیقت آن را تخریب کرده‌ایم زیرا بسیاری از علوم مثل علوم پایه، هرچند کاربردی نیستند، اما بسیار تعیین‌کننده هستند. به بیان دیگر علوم پایه مبنایی برای گسترش و شکوفایی علوم کاربردی هستند و به همین دلیل باید در ابتدای کار به علوم پایه پرداخت چرا که اگر پژوهشی در علوم پایه صورت نگیرد و علوم پایه ما تقویت نشود، به هدف نهایی خود (که به‌کارگیری علوم کاربردی و مهندسی در زندگی روزمره است)، نخواهیم رسید. در نظر داشته باشیم که علوم‌پایه، بنیان و پایه همه انواع علوم دیگر است و به همین دلیل است که در کشورهای پیشرفته‌تر و صنعتی، باوجود اهمیت بسیار زیاد علوم کاربردی و مهندسی، در زمینه علوم پایه نیز بسیار سرمایه‌گذاری و حتی در شیوه‌های جدید و نوین آموزش علوم پایه تحقیق و پژوهش می‌کنند. پس خلاصه آنکه پرداختن به اقتصاد دانش‌بنیان، نباید ما را از پرداختن به علوم پایه غافل کند.
اما یکی از مهم‌ترین نکاتی که باید به آن توجه کرد، چگونگی مدیریت رشته‌های مهندسی و کاربردی در دانشگاه، برای دستیابی به اهداف اقتصاد دانش‌بنیان است. متاسفانه دید ساده‌انگارانه‌ای در برخی افراد وجود دارد که بهتر است سرفصل‌های کتاب‌ها و دوره‌های درسی را به شکلی تغییر دهیم که به کارهای صنعتی نزدیک شود و در نتیجه بتوانیم به‌سرعت از آموخته‌های خود در دانشگاه، برای کارهای صنعتی استفاده کنیم. اما باید در نظر داشت چنین دیدگاهی پیش از این در کشورهای دیگر هم آزموده شده و مشخص شده که دیدگاه چندان درست و کاملی نیست زیرا دانشگاه محلی برای کسب دانش و ارتقای اطلاعات علمی و فنی در یک رشته خاص علمی یا فنی است نه تامین تکنیسین‌ها برای رفع مشکلات جاری صنایع.
دانشجویان بعد از گذراندن یک‌دوره چهارساله مدرک لیسانس مهندسی در یک رشته خاص می‌گیرند که این موضوع بیانگر آن است که این فرد مجوز کارکردن در آن صنعت خاص را دارد ولی در عین حال باید دانست این فرد با مبانی پایه‌ای آن حرفه یا صنعت به‌خصوص آشناست و برای یادگیری جزییات باید وارد آن رشته خاص صنعتی در کارخانه‌ها و کارگاه‌ها شود و بقیه موارد کاربردی هر صنعت را باید در همان‌جا بیاموزد. به بیان دیگر با کسب تجربه عملی در کارگاه یا کارخانه به یک مهندس کارآمد تبدیل شود و نباید انتظار داشت همه علم و مهارت و تجربه لازم برای فعالیت در یک رشته، در دانشگاه به‌دست‌ آید. نکته بسیار مهم دیگر آن است که یکی از شرط‌های اصلی برای رفع نیازهای کشور، این است که در گام اول نیازهای کشور معلوم شود. اینجانب سابقه 20سال تحقیق و تدریس در دانشگاه را دارم و همیشه هم با پروژه‌های صنعتی ارتباط داشتم و پیگیر این موضوع بودم که اولویت‌های صنعتی کشور ما کدام‌ها هستند. من همیشه در انواع و اقسام کارگروه‌ها وکمیته‌ها هم حاضر بودم تا از نزدیک در جریان کمبود و همچنین نقاط ضعف و قوت کشور باشم. در این کمیته و کارگروه‌ها همیشه می‌گویند ما باید اولویت‌های تحقیقاتی دانشگاهی را تعیین کنیم. ولی تا زمانی که همین کارگروه‌ها سروسامان نگیرد، دانشگاه هم نمی‌تواند تشخیص دهد نیاز واقعی صنایع ما چیست تا در نهایت آموزش‌های دانشگاهی و تحقیقات ما به آن سمت برود.
یکی دیگر از نکات بسیار مهم در مورد تقویت اقتصاد دانش‌بنیان این است که تا زمانی که دولت متولی همه امور اقتصادی، صنعتی، علمی و... باشد، طبیعتا نمی‌تواند نگاه چندبعدی به مشکلات و همچنین اهداف و راهکارها داشته باشد؛ علاوه بر اینها رقابت از بین می‌رود و فساد و رانت به وجود می‌آید، کما اینکه تاکنون شاهد بروز چنین مشکلاتی در حوزه‌های مختلف و از جمله آموزش‌عالی بودیم. همه اینها آفت‌هایی است که تصدی‌گری دولتی را تهدید می‌کند (البته در نظر داشته باشید که در سال‌های گذشته تمایلی برای کوچک‌سازی دولت به وجود آمد. روش کار هم به این صورت بود که برخی از کارها را به بخش خصوصی واگذار کنند اما در عمل اهداف آن محقق نشد).
یکی از مهم‌ترین مولفه‌های اقتصاد دانش‌بنیان و اقتصاد مقاومتی این است که اگر می‌خواهیم توان اقتصادی خود را افزایش دهیم، باید گوناگونی و رقابت در تولید و سرمایه‌گذاری داشته باشیم تا بتوانیم اقتصادمقاومتی را پایه‌گذاری کنیم. اما در نظر داشته باشید زمانی که دولت متصدی کارهای گوناگون و از جمله پژوهش می‌شود، چند مشکل پیش می‌آید؛ از جمله اینکه زمانی که دستگاه‌های دولتی موضوع‌های پژوهشی تعریف می‌کنند، این مشکل وجود دارد که بسیاری از این موضوع‌ها واقعی نیستند و در عمل کاربردی ندارند یا گرهی از مشکلات کشور را باز نمی‌کنند چرا که بسیاری از این طرح‌های پژوهشی، صرفا برای رفع تکلیف طراحی و اجرا می‌شود. اما به گمان اینجانب، برای دستیابی به اهداف اقتصاد دانش‌بنیان لازم است پژوهش‌هایی در دانشگاه انجام شود که لزوما کاربردی باشند؛ یعنی پژوهش‌هایی که در تعامل و ارتباط دوسویه صنعت و دانشگاه ریشه دارند، نه پژوهش‌هایی که از سر رفع تکلیف و بدون ارتباط با بدنه جامعه یا صنایع، طراحی و اجرا می‌شود.
اگر روال انجام چنین پژوهش‌هایی نیز مبتنی بر روند تجربه‌شده و پذیرفته‌شده جهانی باشد، نتیجه آنها قطعا می‌تواند تاثیرگذار باشد. در حالت کلی، سرمایه‌گذارها پژوهش‌های کاربردی را ارزیابی می‌کنند و آن مواردی را که بازار دارد و می‌توان به بازار عرضه کرد، شناسایی کرده و روی آنها سرمایه‌گذاری می‌کنند. در این موارد ابتدا نمونه‌های اولیه ساخته شده و کارشناسان درباره کارایی و عملکرد آن نظر می‌دهند و در صورت نیاز، رفع عیب می‌شود و در مرحله بعد اگر ضروری باشد در بازار نیز تست می‌شود. سپس سرمایه‌گذار، درباره سرمایه‌گذاری در تولید نیمه‌انبوه تصمیم می‌گیرد. در نهایت نیز سرمایه‌گذار اصلی روی تولید انبوه آن سرمایه‌گذاری و محصول را وارد بازار می‌کند. یعنی چرخه تبدیل دانش به محصول، چرخه بسیار طولانی و پیچیده‌ای است که برای موفقیت در آن، باید این چرخه را جدی گرفت و نباید آن را ساده پنداشت. یعنی اگر می‌خواهیم واقعا به اقتصاد دانش‌بنیان دست یابیم و از اقتصاد نفتی خلاص شویم، نباید به چند شرکت کوچکی که در پارک‌های علم و فناوری تاسیس کرده‌ایم، دل‌خوش کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.