|

آسیب‌شناسی آموزش و پژوهش در دانشکده طب

مشکلات درهم‌تنیده

بابک زمانی . استاد دانشگاه علوم‌پزشکی ایران

مشکلات آموزش‌وپژوهش در طب را نمی‌توان از مشکلات درمانی کشور جدا کرد، به‌خصوص در شرایطی که سال‌هاست آموزش پزشکی با درمان ترکیب شده است. ایده اصلی ترکیب آموزش و درمان پزشکی در یک وزارت در سال‌های بعد از انقلاب عبارت بود از ارتقای کیفیت آموزش در جریان کارورزی واقعی و بهبود درمان با دمیدن روحیه آموزشی به بخش‌های درمانی. حال به‌نظر می‌رسد این دو هدف نه‌تنها تاکنون محقق نشده‌اند بلکه تبدیل به دو چالش اصلی طب شده‌اند. آموزش طب رفته‌رفته از کارورزی طب دورتر و دورتر می‌شود. تعداد زیاد فارغ‌التحصیلان دانشکده‌های پزشکی، وزارت بهداشت را در سال‌های گذشته مجبور کرده است که پذیرش دستیاران دوره تخصصی را صرفا از طریق یک امتحان کتبی چهارجوابی و بدون درنظرگرفتن کارایی‌های عملی این پزشکان، علاقه‌مندی‌ها و حتی خصوصیات فیزیکی آنان و بدون کوچک‌ترین مصاحبه یا نظرخواهی از استادان دوره عمومی یا استادان دوره تخصصی انجام دهد. این موضوع اگرچه سلامت امتحان به معنای اطمینان از عدم وجود بی‌عدالتی را برآورده می‌کند، اما به هر حال باعث بی‌اعتنایی خطرناکی به کارایی عملی در برابر توانایی ازبرکردن می‌شود. از آن بدتر، به کار‌گیری همین شیوه در امتحانات بورد تخصصی باعث شده بخش قابل‌توجهی از اوقات دستیاران، به‌جای کار بالینی و پرورش کارآیی‌هایی که تنها با کار عملی به دست می‌‌آیند، در کتابخانه و برای ازبرکردن مطالب خشک و انتزاعی بی‌ارتباط با عمل بگذرد. از سوی دیگر بخش‌های مهم درمانی هیچ ارتباط آموزشی‌ای ندارند. بخش‌های وسیع خصوصی با تمام تکنولوژی پیشرفته‌ای که در آنها به کار می‌رود، نه به آموزش یاری می‌رساند و نه به نوعی تحت‌نظارت آموزشی قرار می‌گیرند. آنقدر از این ایده‌آل‌ها دور افتاده‌ایم که گاه آموزش و درمان مزاحم یکدیگر به‌نظر می‌رسند. اخیرا یکی از دانشکده‌های پزشکی به فکر افتاده بود برای ارتقای آموزش دوره عمومی، بیمارستانی مخصوص بدون حضور دستیاران برای این امر برپا کند. اما چالش دیگر در آموزش پزشکی عبارت است از قطع ارتباط آموزشی با دنیا. اگرچه پزشکان و استادان ایرانی مرتب در کنگره‌های بین‌المللی شرکت می‌کنند و در کنگره‌های ایرانی هم کمابیش استادانی از خارج از کشور شرکت می‌کنند اما ارتباطات ارگانیک بیشتری وجود ندارد. علاوه بر این، برنامه‌ای مدون برای طی دوره‌های آموزشی دستیاران در دانشگاه‌های کشورهای دیگر (مشابه برنامه‌هایی که در همه کشورها اجرا می‌شود)، وجود ندارد، نه‌تنها استادانی از خارج از کشور در فراخوان‌های استخدام دانشکده‌های ما شرکت نمی‌کنند بلکه بسیاری از طبیبان جوان هم که برای طی دوره‌هایی به خارج از کشور می‌روند، دیگر برنمی‌گردند.
اما در مورد چالش پژوهشی باید گفت در سال‌های گذشته بزرگ‌ترین چالش در این بخش، تاکید بیش‌ازحد بر تحقیق و پژوهش به‌طور مطلق بوده است. منظور از مطلق، یعنی بدون درنظرگرفتن نوع و مفیدبودن آن تحقیق و بدون درنظرگرفتن منابع لازم برای انجام تحقیق بوده است. پژوهش، از دو حال خارج نیست: پژوهش یا باید گامی در جهت ارتقای دانش بین‌المللی باشد یا تحقیقی در مورد کاروبار روزانه به‌عنوان چراغ راه؛ بنابراین در تحقیقی که هدف آن ارتقای دانش بین‌المللی است باید سطحی از دانش تکنولوژیک و نیز دانش آماری در سطح بالاترین‌های دنیا وجود داشته باشد و تا اطمینان از چنین سطحی نباشد، نباید به چنان تحقیقاتی دست زد، اما شاهد بوده‌ایم در سال‌های گذشته، بدون اینکه به مسایل پیش روی خود نگاهی داشته باشیم، تحقیقات‌مان در جهت ارتقای دانش بین‌المللی آن هم بدون ابزارهای مناسب بوده است؛ مثلا بدون اینکه مطالعه‌ای در مورد شیوع و سطح درمان این یا آن بیماری داشته باشیم، ناگهان شاهد مقاله‌ای در کارآزمایی بالینی یک دارو در همان بیماری بوده‌ایم. نکته دیگر محدودیت منابع مالی در پژوهش‌های پزشکی است. پژوهش‌های پزشکی نوعا پژوهش‌هایی بسیار پرهزینه و زمان‌بر هستند و در تمام دنیا، منابع مالی متعددی برای این پژوهش‌ها وجود دارد که محدود به دانشگاه‌های دولتی نیست. قطع‌نظر از شرکت‌های دارویی و تجهیزات پزشکی که از منابع عمده تحقیقات پزشکی محسوب می‌شوند، بسیاری از بخش‌های دیگر شامل انجمن‌های بیماران یا دیگر موسسات دولتی یا مردم‌نهاد نیز بنابر نیازشان یا صرفا به‌عنوان خدمتی عام‌المنفعه، تحقیقاتی را سفارش می‌دهند. در چنین شرایطی وظیفه دولت نظارت دقیق بر انجام صادقانه این تحقیقات است، حتی به گونه‌ای که تخلف و تقلب در اصول تحقیق، یک جرم آشکار محسوب می‌شود و ممکن است منجر به زندان رفتن مجرم هم بشود. متاسفانه در کشور ما منابع مالی تحقیقات محدود به همان منابع محدود دولتی است و امکان استفاده از مجموعه این امکانات متنوع پدید نیامده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.