گفتوگویی منتشرنشده از هانی فحص؛ روحانی شیعه لبنانی
قلمرو فهم ما به میزان آزادیمان بستگی دارد، نه تعهدمان
انگیزههای شرقشناسان از اینکه میگویند «خشونت در ذات اسلام است» چیست؟
غرب چه از روی یک اراده سیاسی یا فکری - چون میبینیم نزد برخی از روشنفکران غربی هم هست - تمایل دارد بگوید خشونت در اسلام یک امر ذاتی است. شرقشناسی بهنظر من خودش یک چالش معرفتی است. بسیاری از شرقشناسان و زبانشناسان هستند که بر این تئوری تاکید کرده و میگویند همین امر موجب نوعی دریافت منفی شده و بعدها بهصورت یک ایدئولوژی درآمده است.
استبداد تاریخی تنها منحصر به جوامع عربی یا اسلامی نمیشود. این ماهیت شرق نیست که استبدادی است. اگر خشونت در جوامع شرقی نهادینه شده باشد پس چگونه میتوان خشونتی را که برای مثال ارتشسرخ به کار برد تحلیل کرد؟ یا خشونتی که در جریان جنگهای اول و دوم در اروپا روی داد یا خشونتهایی که در جریان جنگهای دینی و قومی کشورهای غربی روی داد؟ مسالهای که الان اتحادیه اروپا تلاش میکند این گذشتهها را پاک کند.
برخورد اروپاییها نسبت به ساکنان اصلی آمریکا یعنی سرخپوستان مگر چگونه بود؟ جز خشونت و قتل؟ حتی مارکس و انگلس از انگیزههای سیاسی آنها حرف زدند و آن را یک انگیزه استعماری توصیف کردند. در شرایط کنونی دوباره این خشونت به شکلی عمیقتر و ازهمگسیختهتر دارد تولید میشود. این درحالی است که فرهنگ غربی و لیبرالی مدعی این است که نباید یک مساله خاص را به همهجا تعمیم داد و حکمی را بهصورت قطعی صادر کرد. بهطور کلی باید گفت خشونتها زاییده نظامهای تمامیتخواه هستند: نظام شوروی از یکسو و نظامهای تمامیتخواه لیبرالی که در افغانستان علیه شوروی دستبهکار شده بودند این روند را بهوجود آوردند. بنابراین خشونتهای موجود زاییده هر دو آنها و تولید مشترکشان است.
دیدید که جورج بوش، رییسجمهور آمریکا از جنگهای صلیبی صحبت کرد؛ بماند که بعد حرفش را پس گرفت. او این مساله را از چند روشنفکر غربی بهخصوص در ایالاتمتحده گرفته بود. بعد تلاش کردند آگاهی مردم را برمبنای آن شکل دهند تا این اصطلاح جا بیفتد و به یک واقعیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تبدیل شود و در ادامه بگویند که این خشونتها زاییده فرهنگ اسلامی است. یعنی هر نوع خشونتی بدون اینکه نوع آن را تعیین کنند و به این ترتیب مسایل مهمی با هم مخلوط شد.
فرهنگ اسلامی یک فرهنگ حداکثری است. درواقع این فرهنگ مشرقی است که باید مسوولیت اتفاقاتی را برعهده گیرد که در جوامع اسلامی و عربی رخ میدهد. این غرب است که اگر شما شرقی باشید یا مظاهر فرهنگ اسلامی داشته باشید فورا یک موضع منفی در مقابل شما میگیرد. اینجاست که تغییر فرهنگ اسلامی ضرورت پیدا میکند و باید آن را تغییر داد چون در برابر یک عقلانیت استعماری جدید قرار گرفته است. عقلانیتی که بر جذب و گروکشی استوار است و بهنوبه خود موجب تولید افراطگرایی و تعصب میشود. این فرهنگ غربی است که مسوولیت رواج افراط گرایی را در بین کشورهای اسلامی و حتی مسیحی برعهده دارد.
در مقابل، برای توسعه دایرههای تمدنی بین غرب و شرق باید گفتوگوهایی را ترتیب داد که مبتنی بر راهکارهای شناخت متقابل و فرهنگاندوزی و احترام متقابل و بهرسمیتشناختن طرف دیگر باشد. من بهعنوان یک روحانی شیعی، وقتی نجف بودم فرهنگ غرب را مطالعه میکردم. برای مثال، با دیدگاههای ژانپل سارتر و مارکس آشنا میشدم و درعین حال متنبی، شاعر عرب را هم میشناختم. ما آن رویکرد باز
فرهنگی را که نتیجه دوران استعمار بود گرفتیم اما زایدههای مربوط به استعمارش را کنار گذاشتیم؛ یعنی به اصول و مبادی آن چنگ زدیم.
باید بگویم خشونت در اسلام و مسیحیت تفاوتهای روششناختیای دارد که به مساله شهادتطلبی مربوط میشود. اسلام به سمت شهادت و مرگ میرود، حال آنکه مسیحیت شهادت را تحویل میگیرد اما به سوی آن نمیرود. حتی در اندیشه گاندی که طرفدار عدم خشونت بود، مقداری خشونت وجود داشت. این مساله در راهپیمایی نمکپاشها نیز کاملا مشهود بود. عدمخشونت، در مواردی استفاده از خشونت را بعید نمیداند. برای مثال جنگ بدر هدفش خشونتورزی نبود؛ بلکه نتیجه یک نزاع تازهپا بین اسلام و مشرکان قریش بود. از مقداری خشونت، گریزی نیست؛ خشونتی که البته بازدارنده باشد. در مسیحیت به آن، جنگ عادلانه میگویند.
در این نوع جنگ، مقداری خشونت وجود دارد و عبارت است از یک خشونت احتیاطی. شمشیر، محور دعوت اسلام نیست بلکه محور این دعوت، آشتی و صلح است. در ادبیات ما به طور کلی دایره خشونت در مرزهای پاسخ به خشونت است که معنا پیدا میکند. دعوت اسلامی براساس تناقض و گفتوگو استوار است، نه شمشیر. آن چیزی که در شبهجزیره عربستان اتفاق افتاد، در همان دوران اولیه اسلام، فقط مساله فتوحات نبود، بلکه عبارت از یک نوع عملیات رهاییبخشی از چنگ رومیها بود. اسلام و مسیحیت وقتی تثبیت شد دیگر نیازی به خشونت ندارند. آن وقت دیگر قرآن کتابی گمراهکننده برای مسیحیان نبوده یا انجیل برای مسلمانان یک کتاب گمراهکننده تلقی نمیشود. همه ما به نسبتهایی دچار ضلالت هستیم و به لحاظ معرفتی، اشتراکات زیادی داریم. این معرفت و ایمان است که مساحت ضلالت را تنگ میکند.
چرا جنبشهای اسلامگرا خصوصیتی تودهای یا مردمی به خود گرفتند؟ آیا کاهش قدرت جریانهای ملیگرا یا چپ و شکست دولتهای ملی موجب افزایش حضور این جریانها شد؟
من با این نظر کاملا موافقم؛ بدون اینکه بخواهم ویژگیهای تودهای اسلام را دستاویزی قرار دهم. زیرا بیشتر به دلیل توجه به اعتدال است چه در سطح پیشگامان و چه مردم. اعتدال مثل وجدان است. تودههای مردم براساس شعارهایی تحریک میشوند که اغراقآمیز باشد؛ شعارهایی که خواستار وحدت و آزادی و سوسیالیسم باشد. برنامه ملیگرایی یا قومگرایانه شکست خورد چون نتوانست یک دولت ملی بر سر کار آورد. ما ملیگرایی را به خاطر قومگرایی از دست دادیم. حرکت قومگرایانه از اساس علیه یک اسلام فرهنگی و سیاسی شکل گرفت. شعارش چنانکه میشل عفلق مطرح کرده بود امت عربی واحد با یک پیام جاودان بود.
حرکت قومگرایانه بر برخی از راهکارهای متضاد با حرکت فرهنگی اسلام اتکا داشت؛ حال آنکه حرکت اسلامگرایی میتواند شعارهای قومگرایی را هم سیراب کند. وقتی از قضیه فلسطین صحبت میشود، ما نقطه اختلافی جوهری بین تفکر قومگرایانه و تفکر اسلامی برای حل این مشکل نمیبینیم. از آن گذشته عربیکردن مساله فلسطین شروع به قول معروف اسراییلیکردن آن است. حرکت اسلامگرایی بود که زبان قومی را به ارث گذاشت و شعار و گفتمان و رابطه با دیگری را تعیین کرد.
آیا میراث دینی ما چه در سطح متن قرآنی و چه در سطح تجربه تاریخی اسلامی دارای عناصر یا راهکارهایی هست که به مسایلی چون گفتوگو و جذب دیگران تشویق کند؟
حرکت اسلام و سایر ادیان از اساس بر راهکارهای مبتنی بر گفتوگو و تعامل فرهنگی و جذب بنا شده است. دین اسلام از من میخواهد و حتی مرا وامیدارد که برای وحدت تلاش کنم نه تجزیه. معنای وحدت این نیست که تکثرها از بین برود بلکه برعکس این وحدت خواستار سهیمکردن دیگران است تا درمجموع، بتواند آن توحیدی را که همه ادیان بر آن تاکید دارند تجلی دهد. حتی ادیان غیرآسمانی همینطورند. اسلام خواستار گفتوگو و تعامل فرهنگی است. آیات متعددی در قرآن وجود دارد که مسلمانان را به ضرورت پذیرش تکثرگرایی فرهنگی و قومی دعوت میکند «انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبایل لتعارفوا». تکثر فرهنگی و قومی یک معضل نیست بلکه معضل در نحوه برخورد با این تکثر است، این شرط اسلام آخرتگرایانه است. ادیان حتی اگر دوران تاسیسی خشنی داشته باشند هرگز این تکثرگرایی را نفی نکردهاند؛ میگویند ما باید جلوی وقوع جنگ را بگیریم، ما هرگز به ذهنمان نباید خطور کند که بدون اراده و خواست خداوند بتوانیم صلحی کامل را برقرار کنیم. باور یکپارچهسازی و صلح مطلق، خلاقیت و تکثرگرایی را به تعطیلی میکشاند.
چرا پس برخی تلاش میکنند برداشتهای مدرن و تازه از متون را طرد کنند. بهخصوص اگر این برداشتها با شیوههای جدید حاصل شده باشد؛ مثل زبانشناسی، ادیان تطبیقی و...؟
اتفاقا این مرجعیتهای دینی اسلامی و مسیحی هستند که باید نوگرایی را در متون و مطالعات دینی خود وارد کنند. زیرا آنها مستقل و آزاد هستند و من از آنها میخواهم که تحتتاثیر تودههای مردم قرار نگیرند. گاهی وقتها شایستگی یکمرجعیت در سایه رهبری او قرار میگیرد و مردم از او میخواهند که آنها را هدایت کند. من به این مساله یقین دارم که علوم دینی، تابع و تسلیم علوم اجتماعی نمیشود و تا ما درهای دین را به روی علوم جدید ازجمله زبانشناسی، واژهشناسی، نشانهشناسی، هنر و دینشناسی تطبیقی و محض نگشاییم، نمیتوانیم به معارف جدید دست یابیم. معارفی که روند مدرنیسم را در بین ما تسریع کند.
باید قلمروهای معرفتی را به روی توسعه و نوکردن اجتهادهای تمدنساز و پیشرفتآفرین باز کنیم، چون اگر این نوگرایی حاصل نشود دینگرایی به پایان میرسد. گذشته آن چیزی است که ما به آن سرمیزنیم، نه اینکه در آن زندگی میکنیم. این تحولات امکانپذیر نیست مگر از راه واردکردن دستاوردهای جدید معرفتی و تجارب جدید زندگی به فهم دینی خودمان و به برداشتهایمان از متن. قلمرو فهم ما به میزان آزادی ما بستگی دارد نه تعهدمان. هرگونه تفسیری باید مبتنی بر معارف جدید برای رسیدن به نتایج و جوهرهای باشد که جوامع عربی و اسلامی را بتواند به مدرنیسم امروز جهانی برساند.
منبع: السفیر // ترجمه: محمدعلی عسگری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.