|

اما زمانه فرق می‌کند

نادر شهریوری (صدقی)

ضرب‌المثلی می‌گوید یک دهقان دوران انقلاب فرانسه بسیار بیشتر از یک دهقان دوران لوئی‌چهاردهم (قبل از انقلاب فرانسه) عمر می‌کند. زمان برای آدمی می‌تواند پارامتری متغیر باشد. رویدادها نقشی تعیین‌کننده در مفهوم زمان دارند. روح آدمی بدون رویداد فقیر، سترون و بینواست. او در این شرایط یک خود، فقط خودش را تجربه می‌کند. «خودی معین» و البته بیولوژیک که سرفصل‌های معین دارد: کودکی، جوانی، میانسالی و پیری. ویرجینیا وولف در اوایل اکتبر1927 در دفترچه روزانه‌اش می‌نویسد که «فعلا از فعالیت‌های ژورنالیستی فارغ شده و طرح‌های هیجان‌انگیز به ذهنش خطور کرده.»1 یکی از این طرح‌های هیجان‌انگیز نوشتن رمان ارلاندو است. او سپس «از زندگینامه‌ای می‌گوید که از سال 1500میلادی شروع شده و تا امروز ادامه یافته است.»2 ارلاندو، قهرمان کتاب ارلاندو آدمی صدهاساله است که در قرن شانزدهم به دنیا آمده و تا عصر وولف (قرن بیستم) به زندگی‌اش ادامه داده، او که عمری طولانی دارد دوره‌های گوناگون و سبک‌های مختلف زندگی را تجربه می‌کند. مثل آدمی که چندبار به دنیا می‌آید - درازای عمر او به درازای انقلاب بورژوازی انگلستان است اما با این حال و به‌رغم آنکه ارلاندو 400سال عمر می‌کند به لحاظ بیولوژیک 36ساله باقی می‌ماند. سوژه اصلی رمان ارلاندو زمان است، زمان بسته به اتفاقاتی که می‌افتد و نمی‌افتد نقش‌هایی کاملا متفاوت برای آدمی بازی می‌کند «... پس از صرف صبحانه چون مردی 30ساله بیرون می‌رفت و هنگام بازگشت به خانه برای شام دست‌کم 55ساله بود. گاه چند هفته یک قرن بر سن او می‌افزود، گاه هفته‌های دیگر نهایتا بیش از سه‌ثانیه نبود... زیرا در یک لحظه می‌پنداریم سال‌ها گذشته است و بعد یادمان می‌آورند که آن لحظه کوتاه‌تر از سقوط برگ گل سرخی بر زمین بوده است.»3 زمان در بی‌رویدادی به مرگ شباهت پیدا می‌کند، چیزی شبیه به غروب جمعه که رخوتی ناشی از کسالت گریبان آدمی را می‌گیرد زیرا اتفاق‌ها سپری شده و آدمی به‌دور از هر مشغولیتی تنها خودش را تجربه می‌کند، به بیانی دیگر آدمی در سیطره زمان خطی یا به تعبیر وولف «زمان ساعتی»* تنها خودش - یک خود - را تجربه می‌کند. دیگر «خودهای» او از سر بی‌حادثه‌گی غمناک می‌پژمرند (بر لب جوی نشین و گذر عمر ببین)به این سان بخش‌های عمده‌ای از زندگی آدمی و به‌طور کلی تاریخ بشری سرد، بی‌روح و بی‌اهمیت سپری می‌شود. وولف از فرط بی‌اهمیتی این زمان تلف‌شده آن را به اندک غباری تشبیه می‌کند که با رفت‌وروبی سریع از بین می‌رود و اثری در خود به‌جا نمی‌گذارد زیرا که چیزی رخ نداده «... چگونه شب از پس روز و روز از پس شب می‌آید، چگونه نخست هوا طوفانی می‌شود و سپس آفتابی و روشن، چگونه همه‌چیز به همان‌گونه که 200 یا 300سال و یا پیش‌تر جلو می‌رود تا آنچه به‌جای می‌ماند اندکی غبار باشد و تار عنکبوتی که پیرزنی می‌تواند در نیم‌ساعت آن را بروبد و این‌همه نتیجه اجتناب‌ناپذیر این عبارت ساده است که زمان می‌گذشت و هیچ رخ نمی‌داد.»4 با این حال زمان، آبستن حادثه است، زمان بدون رویداد- حادثه- معنایی ندارد، اساسا زمان با اثری که رویداد بر ذهن می‌گذارد مفهوم می‌یابد، به بیانی دیگر این رویدادها هستند که تاریخ زندگی شخصی و به‌طور کلی تاریخ جوامع را فصل‌بندی می‌کنند با این تعبیر از رویدادها می‌توان به‌عنوان نقاط عطف تاریخی نام برد، اگرچه زمان همواره آبستن رویداد نیست «بسیار رویدادها/ که در بطن زمان نهفته شده/ که داده خواهد شد.»5 وقوع رخداد یا همان رویداد که تحققش به‌هرحال اجتناب‌‌ناپذیر می‌نماید، تصور آدمی از زمان را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد، در اینجا زمان تحت‌الشعاع رخدادها نقشی نسبی‌کننده بر‌عهده می‌گیرد. این نقش را رخداد بر دوش زمان می‌گذارد و متعاقب آن سرعت زمان تابع وقوع یا عدم وقوع تحولات اجتماعی می‌شود. از طرفی دیگر حس آدمی نسبت به زمان در هنگامه تحولات و رخدادها تغییر می‌کند و آدمی در این بحبوحه فی‌الواقع تولدی دیگر را تجربه می‌کند و از خود تعین‌یافته دور و با زمانه پرتلاطم آمیخته می‌شود و به‌ناگزیر خودهای تنوع‌یافته‌تری از خود بروز می‌دهد. توفان تحولات به‌ناگزیر «کودکان ناهمگون» می‌زاید. ارلاندوی ویرجینیا وولف یکی از کودکان ناهمگون است.400ساله برآمده از توفان انقلاب بورژوازی انگلستان آن خوشبختی را می‌یابد که به خویشتن‌های متنوع خود و نه یک خود امکان تحقق دهد. استاندال زمانی گفته بود آدمی دو روح در بدن دارد اما از نظر وولف آدمی در زمانه پرحادثه واجد روح‌ها (خویشتن‌ها)ی تنوع‌یافته‌تری است که در یک مکان نمی‌گنجند. ارلاندو یکی از این ارواح است «چراکه او خویشتن‌های بسیاری داشت که فرابخواند، خیلی بیش از آن‌که بتوانیم در یک مکان جایشان دهیم.»6 اهمیت وولف در آن است که پتانسیل وجود آدمی را کشف می‌کند. بخش‌های مهمی از رمان او کشف و نمایش خویشتن‌های متنوع ارلاندو است. این خویشتن‌ها ملموس و زمینی‌اند. در آخر هم ارلاندو خود دیگری از خودش را کشف می‌کند و به آن امکان تحقق می‌دهد. شهرت «شهرت! (می‌خندد) هفت چاپ، یک جایزه، عکس‌هایی در روزنامه‌های عصر.»7 نسبی‌بودن زمان و پیوندش با رخداد لاجرم این سوال را پیش می‌آورد که به‌راستی ارلاندو 36‌ساله‌ای است که 400ساله نشان می‌دهد یا آنکه ارلاندو 400ساله‌ای است که 36‌ساله می‌نماید؟ اما علاوه‌بر رخداد گویی چیز دیگری نیز در میان است و آن سرشت و شخصیت آدمی است؛ سرشتی که می‌تواند نیرومند باشد و ضربات زندگی او را نیرومندتر کند و به تعبیر وولف روحش را صیقل دهد. وولف گویی این پرسش را در ضمیر خوانندگانش درمی‌یابد که پیشاپیش پاسخ خود را همان ابتدای رمان به خوانندگانش یادآوری می‌کند «خوشبختانه ارلاندو سرشتی نیرومند داشته و بیماری هرگز او را مثل دیگر هم‌ردیفانش در هم نشکست اما همان‌طور که در ادامه می‌بینیم عمیقا صیقل خورد.»8 پانوشت‌ها: * وولف دو زمان خطی و غیرخطی را زمان ساعتی و زمان ذهنی می‌نامد و به تقابل این دو تاکید می‌کند. تضاد میان واقعیت جهان قابل مشاهده و واقعیت ناملموس که وجودش صرفا احساس می‌شود. با این حال به نظر او واقعیت و تخیل در نهایت به یکدیگر وابسته‌اند (ص 8 مقدمه خانم دالاوی - ویرجینیا وولف- خجسته کیهان)/ 1،2. یادداشت‌های روزانه، ویرجینیا وولف، خجسته کیهان/ 3، 4، 6، 7، 8. ارلاندو، ویرجینیا وولف، فرزانه قوجلو/ 5.اتللو، شکسپیر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.