|

یک معرفی کوتاه

درباره اقتصاد سیاسی فرهنگی

نادر طالبی: رابرت (باب) جسوپ، متولد سوم مارس 1946، استاد ممتاز جامعه‌شناسی دانشگاه لنکستر و از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان دولت و اقتصاد سیاسی جهان است. وی در 40سال اخیر سهم مهمی در گسترش رویکرد چپ‌گرا به نظریه دولت داشته و در امتداد مسیری قرار می‌گیرد که از مارکس و گرامشی ریشه گرفته و در آخرین آثار نیکوس پولانزاس عینیت می‌یابد. در این سنت فکری، دولت نه به‌مثابه یک‌چیز، ذات، ابزار، هماهنگ‌کننده یا مجموعه‌ای از نهادها، بلکه در فشرده‌ترین فرمول‌بندی به‌عنوان یک رابطه‌ی اجتماعی یا به زبان بهتر، مادیت‌یافتن توازن نیروهای اجتماعی در نظر گرفته می‌شود. جسوپ این رویکرد را راهکار راهبردی- رابطه‌ای (SRA) به دولت نامگذاری کرده است. این یعنی، قدرت دولت به‌عنوان یک رابطه‌ اجتماعی در نظر گرفته شده و لحظه‌ نهادی دولت به‌عنوان سایت، محصول و تولیدکننده‌ راهبردها. با محوریت یافتن راهبردها در راهکار جسوپ به دولت به‌عنوان یک راهکار سطح میانی (mezzo level)، با پل زدن بر رویکردهای انتزاعی نظیر «منطق سرمایه» و انضمامی نظیر جدال طبقاتی، زمینه‌ مناسبی برای فائق‌آمدن بر دوگانه‌هایی مانند سوژه- ساختار پدیدار می‌شود. جسوپ سه منبع و آبشخور فکری را برای راهکار راهبردی- رابطه‌ای خود معرفی می‌کند. اول، مکتب سیاسی آلمانی پس از جنگ‌جهانی‌دوم که اشاره به نظریه‌پردازان دولت در آلمان غربی دارد که تحت‌تاثیر آنتونیو گرامشی به شکل و کارکردهای دولت سرمایه‌داری پرداخته‌اند. این متفکران نوگرامشیست دولت را در مفهوم گسترده و دربرگیرنده‌ (inclusive) آن به‌عنوان مجموع جامعه مدنی و جامعه سیاسی در نظر گرفته و از تلقی محدود از دولت به‌عنوان دستگاه اجرایی و حکومتی پرهیز می‌کنند. دوم، مکتب اقتصادی فرانسوی پس از جنگ‌جهانی‌دوم، که اشاره به مکتب تنظیم (Regulation School) دارد. جسوپ از دستاوردهای نظری این مکتب برای فایق آمدن بر فروکاستن‌های سیاسی استفاده کرده تا به این پرسش پاسخ دهد که چگونه سرمایه‌داری با وجود تناقض‌های ساختاری و جدال طبقاتی، در دوره‌ای طولانی توانسته و می‌تواند که خود را بازتولید کرده، گسترش یافته و در برابر فروپاشی مقاومت کند؟ مکتب تنظیم‌ اشاره دارد که فعالیت‌های اقتصادی به‌صورت اجتماعی درونی شده و تنظیم می‌شوند. پس، گسترش اقتصادی سرمایه‌داری وابسته به شیوه‌هایی اجتماعی از تنظیم اقتصادی است که به‌صورت مکمل نیروهای بازار در توسعه سرمایه‌داری عمل می‌کنند. منبع سوم فکری جسوپ زیست‌شناسی شیلیایی در دوره‌ پس از جنگ‌جهانی‌دوم است. شاید این عجیب‌ترین مورد در میان سه منبع باشد. وی از این مکتب استفاده می‌کند تا برای مشکل جدایی و درهم‌تنیدگی هم‌زمان روبنا و زیربنا راه‌حلی بیابد. یعنی، چگونه زیربنای اقتصادی و روبنای سیاسی، با وجود جدایی نهادی ظاهری و سازمان‌یابی بر اساس منطق‌های متفاوت اجتماعی، به‌صورت یک مجموعه یکپارچه که ساختاری درهم‌تنیده دارد درآمده و یک «بلوک تاریخی» ایجاد می‌کنند. بلوک تاریخی اصطلاحی است که گرامشی برای وحدت روبنا و زیربنا به کار می‌برد. جسوپ از زیست‌شناسی شیلیایی، اغلب به‌واسطه نظریه‌پردازان اجتماعی آلمانی از قبیل لومان (Luhmann)، بهره می‌برد و مفهوم اتوپوسیس (Autopoisis) یا خودتولید را اخذ می‌کند. بر اساس این نظریه، بخش‌های کلان گوناگون جامعه از قبیل اقتصاد و سیاست را می‌توان به‌عنوان نظام‌های خودارجاع (self-referential)، خودبازتولیدکننده (self-reproducing) و خودتنظیم‌گر (self-regulating) مورد مطالعه قرار داد. یک نتیجه‌گیری مهم از این تئوری این است که چنین نظام‌های کلانی بر اساس سرخط‌ها و برنامه‌های اجرایی خود عمل کرده به جای آنکه از منطقی خارجی یا به‌صورت آشکاری از بیرون هدایت شوند. این به معنای نادیده‌گرفتن درهم‌تنیدگی‌ها و ارتباطات میان بخش‌های کلان جامعه نبوده بلکه به اهمیت پرداختن به آنچه روبنا، که در رویکردهای اقتصادگرا تا حدود بی‌اهمیت و دنباله زیربنا، نامیده می‌شود، اشاره دارد. به‌علاوه، جسوپ در زمینه‌ فضای اجتماعی هم صاحب نظر است. در دهه‌های اخیر مساله فضا (space) مورد توجه دانشمندان علوم انسانی قرار گرفته و کشف دوباره فضا، بسیاری از نظریات پیشین را ناکافی و محدود جلوه داده است. این بازیابی فضا، در موج‌های گوناگونی که هرکدام فضای اجتماعی را به یکی از ابعادش فرومی‌کاهیدند، تبلور یافت. حداقل چهارموج فضایی را که در ارتباط با چهار بعد اصلی فضای اجتماعی‌اند می‌توان برشمرد: قلمرو، مکان، مقیاس و شبکه. پروفسور جسوپ در ادامه‌ پروژه فکری‌اش، با تمرکز بر فضای دولت (state space) به ابعاد فضایی دولت توجه کرده و رویکردی چندبعدی به فضای دولت پیش رو می‌گذارد. رویکرد فضایی وی با پیش‌رو گذاردن ماتریس چهاردرچهاری از ارتباط این چهار بعد فضای اجتماعی، امکان بحث در مورد ابعاد فضایی را فراهم می‌سازد. مجموعه کتاب‌ها و مقالات منتشرشده توسط باب جسوپ در زمینه دولت، جای خالی یک‌تئوری مارکسیستی درمورد دولت را تا حدودی پر کرده و به بحث‌های این حوزه غنای ویژه‌ای بخشیده است. از سال 1991 و با حضور وی در دانشگاه لنکستر که هم‌زمان با تحصیل و بعدتر تحصیل خانم دکتر سووم در این دانشگاه شد منجر به همکاری این دو در پروراندن ایده‌های اولیه اقتصاد سیاسی- فرهنگی گشت. پروژه‌ای که در ادامه و در سال‌های اولیه قرن حاضر با همکاری گروه دیگری از دانشمندان، به‌ویژه نورمن فرکلاف درنهایت به پایه‌گذاری موسسه پژوهشی اقتصاد سیاسی- فرهنگی انجامید. این پروژه با هدف‌گذاری فرارشته‌ای، در مقابل فروکاستن‌های اقتصادی، سیاسی یا فرهنگی، درصدد ترکیب و کنارهم‌گذاری عناصر فرااقتصادی (روبنایی) در کنار زیربنای مادی به‌سوی رویکردی جامع‌تر یا آنطور که خودش علاقه‌مند است فرموله کند، کمتر ناقص حرکت کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.