|

پیشنهاد ائتلاف گازی روسی- ایرانی

ولادیمیر یفیموف

جدیدا در بین کارشناسان سوالی درباره کارایی «مجمع صادر‌کنندگان گاز» و مصلحت انحلال آن یا خروج روسیه، جمهوری‌اسلامی‌ایران و سایر کشورها از این سازمان مطرح می‌شود. اندیشه اساسی منتقدان این سازمان آن است که مجمع به‌وسیله‌ای برای دفاع از منافع مشترک کشور‌های صادر‌کننده گاز تبدیل نشده بلکه به مکانیسم تحقق‌بخشیدن منافع گازی آمریکا از طریق کشور کاملا آمریکاگرای قطر که مقر سازمان همانجا واقع شده، مبدل شده است. مجمع صادر‌کنندگان گاز چگونه تاسیس شد برای آگاه‌شدن از اصل قضیه باید نگاهی به تاریخ انداخت. مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز در سال 2001 در تهران تاسیس شد. در ملاقات هفتم وزیران مجمع در مسکو در ماه دسامبر سال 2008، این مجمع از وضع حقوقی «سازمان بین‌المللی» با مقر در دوحه (قطر) برخوردار شده فدراسیون روسیه تاکید می‌کرد که مقر مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز در سن‌پترزبورگ مستقر شود ولی بالاخره این درخواست خود را با وعده قطر مبنی بر انتخاب نماینده روسیه به‌عنوان اولین دبیرکل مجمع (که یک مقام اصولا فنی است) مبادله کرد که البته این کار بسیار ناسنجیده بود. پیشنهاد شد که مقر سازمان در یکی از کشورهای ثالث مستقر شود، همان‌طور که اوپک در وین مقر دارد و در همین راستا یکی از شهرهای سوییس نیز پیشنهاد شد. ولی درنهایت امر دوحه به پایتخت گازی جهان تبدیل شد. در حالی که طرف روس در این زمینه اشتباه ناراحت‌کننده‌ای مرتکب شد، باید اشاره کرد که به‌گفته منابع مطلع، برخی کشورها از قطری‌ها رشوه دریافت کردند تا به دوحه رای دهند. جان کلام، حماقت بعضی کشورها و خود فروشی دیگران باعث شد که روسیه و ایران اشتباه نابخشودنی‌ای معادل میلیاردهادلار(!) را مرتکب شوند زیرا موافقت با استقرار مقر سازمان در دوحه واقعا اشتباه بود. در ماه دسامبر سال 2009 لئونید بوخانوفسکی، نماینده روسیه به عنوان دبیرکل مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز انتخاب شد. او برخلاف نامزدهای کشورهای دیگر که وزیران سابق یا فعلی انرژی و سران شرکت‌های نفتی و گازی ملی بودند، از تجربه کار در بازارهای جهانی گاز برخوردار نبود. (بوخانوفسکی که فقط تحصیلات دیپلماتیک دارد، بعد از انتقال از وزارت امورخارجه روسیه به بخش تجاری، در یک شرکت خصوصی کار کرده بود که در زمینه طرح‌های خارجی ساخت خطوط لوله تخصص داشت). از اول ژانویه سال 2014 یک نماینده ایران جای او را گرفت. در حال حاضر کشورهای ذیل عضو مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز هستند: الجزایر، بولیوی، ونزوئلا، مصر، ایران، قطر، لیبی، نیجریه، امارات متحده‌عربی، عمان، روسیه، ترینیداد و توباگو و گینه استوایی. عراق، قزاقستان، هلند و نروژ در این سازمان، ناظر هستند. مجمع صادر‌کنندگان گاز نمی‌توانست به سازمان معتبری تبدیل شود گفتنی است که همه ابتکارات مهم روسیه و ایران در این سازمان با تلاش زیادی مسکوت می‌شد در حالی که این دو کشور، دارندگان بزرگ‌ترین منابع گاز جهان هستند. آمریکایی‌ها در واشنگتن در ماه آوریل سال 2007 با نهایت صراحت با مجمع برخورد کردند. اعضای مجلس نمایندگان کنگره آمریکا طی نامه‌ای خطاب به کاندولیزا رایس، وزیر وقت خارجه آمریکا تاکید کرده بودند که احتمال تبدیل‌شدن مجمع به «اوپک گازی» به‌عنوان تشکیل «سازمان جهانی اخاذی و باج‌گیری» تلقی می‌شود. بعد از آن بازار گاز در زمان موجودیت مجمع و به‌خصوص از زمان تشدید اخیر مناقشه اوکراین، به صحنه مبارزه شدید غرب علیه روسیه در حساس‌ترین محور صادرات حامل‌های انرژی تبدیل شد و از مجمع صادر‌کنندگان گاز به این منظور به‌طور کامل بهره گرفتند که در این زمینه از قطر که تماما زیر نظر آمریکایی‌هاست، استفاده شد. در حقیقت امر، مقر مجمع در دوحه توسط آمریکایی‌ها اداره می‌شود. به همین علت طی قریب به شش‌سال موجودیت مجمع، برنامه‌های تبدیل‌کردن آن به کارتل موثر بین‌المللی شبیه به اوپک که بتواند در مکانیسم قیمت‌گذاری در بازار گاز طبیعی نفوذ قابل‌توجهی کند (که این اندیشه از حمایت ایران، روسیه، ونزوئلا و الجزایر برخوردار شده و توسط آنها مطرح می‌شد)، روی کاغذ باقی مانده و حتی مورد بررسی قرار نگرفت. اگر سخنان ولادیمیر پوتین و شرکت‌کنندگان دیگر در مجمع مسکو مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد، معلوم خواهد شد که سه اندیشه کلیدی اجرا نشده‌اند که کشورهای عضو در اکتبر سال 2008 در جریان ملاقات تهران درباره آنها به توافق رسیدند. در آن ملاقات روسیه، ایران و قطر موافقتنامه سه‌جانبه‌ای درباره همکاری در زمینه گاز به امضا رسانده بودند. آنها در ملاقات خود ضرورت انجام سه کار مهم را اعلام کردند: - رایزنی‌های هر سه‌ماه یک‌بار برای بررسی توسعه بازار گاز - تشکیل کمیته عالی فنی برای طراحی راه‌های اجرای طرح‌های مشخص در تمام زنجیره تولیدی، از عملیات اکتشافی و استخراج گاز تا انتقال و بازاریابی آن - تشکیل باشگاه بین‌المللی کارشناسان و روزنامه‌نگاران تحت‌عنوان «قطب انرژی» به‌عنوان یک نوع وسیله پیشبرد منافع مجمع صادر‌کنندگان گاز و «تروییکای بزرگ» (روسیه، قطر، ایران) در میدان اطلاعاتی بین‌المللی روز اول جولای سال 2013 در جریان اجلاس دوم سران مجمع، همین موضوع ولی با عبارات دیگر بیان شد. همین امر حاکی از آن است که مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز نتوانست توان بالقوه خود را عملی ‌کند و بنابراین در حال حاضر چیزی جز میدان بحث و گفت‌وگو نیست. بدتر این است که مجمع در شرایط جاری شاخص مهم «جنگ گازی» و هواسنج ائتلاف‌های احتمالی ژئوپلیتیکی است. نقش تخریبی قطر جنگ علیه روسیه در زمینه انرژی تازگی ندارد. در سال‌های 1970 ایالات متحده نهایت تلاش‌های خود را کرده بود تا از اجرای طرح «جریان آبی: اورنگوی- پوماری- اوژگورود - اروپا» ممانعت کند. در سال‌های 1980 در اوج جنگ سرد، واشنگتن همراه با عربستان‌سعودی و پادشاهی‌های دیگر حاشیه خلیج‌فارس قیمت‌های جهانی نفت را به‌شدت کاهش داده و موجبات فروپاشی اقتصاد شوروی را فراهم کردند. در حال حاضر عمدتا از دو عامل گاز شیستی و قطر برای واردکردن ضربه به مسکو استفاده می‌شود. امارات کوچک مخالف پیشنهادهای اساسی روسیه درباره ایجاد مکانیسم واقعی قیمت‌گذاری گاز و صدور گاز بر اساس قراردادهای بلندمدت و نه کوتاه‌مدت شده است. به عقیده دوحه تشکیل «کارتل گازی» غیرممکن است زیرا موجب نارضایتی ایالات‌متحده، کانادا، اتحادیه اروپا و استرالیا و واردشدن اتهام تبانی انحصاری و ارجاع این پرونده به دادگاه داوری بین‌المللی خواهد شد. جالب توجه است که این شانتاژ به‌خوبی کار می‌کند. اواخر ماه ژوئن سال 2013 شرکت آلمانی RWE برنده دادگاه با گازپروم درباره بازنگری در شرایط قراردادهای گازی شد. در عمل، سابقه قضایی برای شرکت‌های اروپایی ایجاد شد که با گازپروم مذاکره می‌کنند. به‌طور موازی تحقیقات «ضدانحصاری» کمیسیون اروپایی در فعالیت گازپروم جریان دارد. در این شرایط این نکته جلب توجه می‌کند که بیش از یک‌ربع گاز تغلیظ‌شده طبیعی مورد مصرف اروپا از قطر دریافت می‌شود. در سال 2014 قطر به‌طور مکمل به اروپا 50میلیاردمترمکعب گاز در سال صادر کرده و سهم مکمل پنج‌درصدی بازار گازی اتحادیه اروپا را به خود اختصاص خواهد داد. این رشد مرهون به دوعامل میسر شده است.
آمریکایی‌ها تولید داخلی گاز را به سرعت افزایش داده و به‌گفته منابع رسمی، «ناگهان» از همه توافقات با امارات گازی دست کشیدند و گاز قطری را به بازار اروپایی انداختند. قطر به همین علت به این بازار علاقه‌مند است و می‌تواند گاز تغلیظ‌شده خود را در چارچوب قراردادهای کوتاه مدت و به قیمت‌های دامپینگ بفروشد که این وضع باب طبع روسیه نیست.
این «جنگ گازی» که پشت‌پرده مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز جریان دارد، با یک پدیده مهم توأم است: قطر سعی می‌کند روسیه را به حسن‌نیت و آمادگی خود برای همکاری متقاعد کند. سال 2010 سال اوج‌گیری تماس‌های دولتی بین روسیه و قطر بود. در ماه مارس همان سال نخست‌وزیر (سابق) قطر از مسکو دیدار کرد که قول سرمایه‌گذاری‌های چندین میلیاردی را داده و حتی با علاقه، پیشنهادهای دیمیتری مدودف را مبنی بر توسعه کنسرسیوم صادر‌کنندگان گاز گوش کرد. در ماه آوریل ایگور سچین، معاون وقت نخست‌وزیر و سرگئی شماتکو، وزیر وقت انرژی روسیه به قطر سفر کرده و درباره همکاری دوجانبه و تشکیل کمیسیون دولتی برای همکاری در عرصه گازی مذاکرات انجام دادند. در ماه نوامبر امیر (سابق) قطر از مسکو دیدار کرد. در همان سال 2010 قطر به گازپروم پیشنهاد کرد در توسعه میدان «شمالی» در خلیج‌فارس (که با پارس جنوبی ایرانی مجاور است) شرکت کند که توسعه آن تا سال 2014 به حال تعلیق درآمده بود. قطر همزمان وعده سرمایه‌گذاری در توسعه میدان «تامبی جنوبی» شبه‌جزیره یامال روسیه و ساخت کارخانه تغلیظ گاز یامال را داد. طبیعی است که این وعده‌های طرف قطری از حد وعده‌های اجرا نشده پا فراتر نگذاشت. روسیه در سال‌های 2011-2010 به قطر طرح‌های متعدد در زمینه نفت و گاز، تولید طلا و در بخش ساختمان و سایر زمینه‌ها معادل 12-10میلیارددلار را پیشنهاد کرد. قطر همیشه مشارکت گسترده مالی خود را وعده می‌داد ولی در هیچ‌یک از آن طرح‌ها شرکت نکرد و در همان حال در دارایی غیرمنقول و باشگاه‌های فوتبال اروپای غربی سرمایه‌گذاری کرد. بعد از آن قطر با انتقام از بی‌میلی مسکو به حمایت از سرنگونی رژیم لیبی و جنگ سوریه، به منافع روسیه لطمه زد. دوحه مساله تدارک و تشکیل اولین اجلاس سران مجمع گازی را سیاسی کرد. در رسانه‌های گروهی قطری کارزار تبلیغاتی بی‌سابقه‌ای علیه مسکو به خاطر موضع‌گیری آن در قبال لیبی و سوریه شروع شد؛ از جمله دعوت به قطع روابط اقتصادی با فدراسیون روسیه و برگزاری تظاهرات پر‌جمعیت معترضان جلوی نمایندگی‌های دیپلماتیک روسیه در کشورهای عربی. کار به جایی رسید که پلیس قطر، ولادیمیر تیتارنکو، سفیر فدراسیون روسیه را مورد ضرب‌وشتم قرار داد. وی روز 29 نوامبر 2011 در فرودگاه دوحه براساس کنوانسیون وین، از بازکردن پست دیپلماتیک مسکو ممانعت کرد. ولی کار به اینجا ختم نشد. در ماه فوریه سال 2013 در دوحه نمایندگی گازپروم افتتاح شد ولی روز اول آوریل نخست‌وزیر قطر در مجمع انرژی در دوحه بی‌پرده اعلام کرد که این امارت درصدد است در بازار گاز اروپای جنوبی با روسیه رقابت کند که این کار با روحیه عادی «بازی دوپهلوی» قطر با روسیه سازگار بود. این کار با برنامه‌های آمریکا و اتحادیه اروپا مبنی بر کاهش وابستگی اروپای جنوبی و ترکیه به حامل‌های انرژی روسی نیز همخوانی داشت. قطر در این جنگ گازی همزمان دو برگ برنده مکمل دارد؛ اولا، هزینه انتقال گاز تغلیظ‌شده از طریق دریا کمتر است تا استفاده از خطوط لوله روسی و ثانیا، در این زمینه «بسته سوم انرژی» اتحادیه اروپا اهمیت دارد که قبل از همه علیه صادرات روسی طراحی‌شده و اتحادیه اروپا با استفاده از امکانات قطر آن را پیش می‌برد. مسکو بالاخره باید بفهمد که نمی‌توان با قطر به توافق رسید و بنابراین باید به برقراری «روابط ویژه» با کشورهایی مبادرت ورزید که پیشنهادهای روسیه را برای اقتصاد خود سودآور می‌دانند و شریک این پیشنهادها هستند. اینها ایران، عراق و ونزوئلا هستند.
چشم‌انداز همکاری‌ گازی روسی- ایرانی
پیشنهادهای ایران درباره طرح‌های مشترک و ازجمله میدان عظیم «پارس جنوبی»، بر خلاف طرح‌های تخیلی قطر، مشخص و واقع‌گرایانه است. ولی باید درست فهمید که واشنگتن به مختل‌کردن همه توافقات احتمالی روسی- ایرانی علاقه‌مند است. کاملا روشن است که روسیه بدون همکاری با ایران هیچ فرصتی ندارد تا جلوی توسعه‌طلبی خزنده قطر و تلاش‌های آمریکا برای برهم‌زدن بخش انرژی اقتصاد روسیه را بگیرد. ولی اگر مسکو مانند سابق در زمینه روابط با ایران از غرب حساب ببرد، خسارات اقتصادی روسیه که تاکنون رخ داده است، می‌تواند بیشتر شود. در اینجا عامل سوریه هم مطرح می‌شود. برای ایران مشکل خاصی ایجاد نمی‌کند که صادرات گاز تغلیظ‌شده قطری را که از تنگه هرمز می‌گذرد، محدود کند. البته تا زمانی که بشار اسد که به مسکو و تهران گرایش دارد، روی کار باشد، تشریک مساعی روسیه و ایران در زمینه سیاست خارجی از معنای نه ژئوپلتیکی بلکه مشخص اقتصادی برخوردار می‌شود زیرا می‌تواند جلوی توسعه‌طلبی گازی قطر را در جهت بیرون‌راندن روسیه از بازار‌های سنتی گاز، بگیرد. بنابراین، خروج روسیه، ایران، ونزوئلا و سایر کشورهایی که نمی‌خواهند زیر بار فشار آمریکا بروند، از مجمع کشورهای صادر‌کننده گاز، بهترین وسیله خنثی‌کردن تاثیر منفی این مجمع است. باید به جای آن ائتلاف جدید و واقعا کارآمدی را به وجود آورد که بتواند منافع همه صادر‌کنندگان بزرگ گاز از طریق تنظیم قیمت‌های گاز، توافق درباره کار در بازارهای مختلف گاز و همکاری در زمینه انتقال گاز را تامین کند. به‌عنوان گام اول باید درباره تشکیل ائتلاف گازی روسی- ایرانی به توافق رسید. کشورهای تولید‌کننده دیگر می‌توانند به موازات آماده‌شدن، به این ائتلاف ملحق شوند. فقط برای قطر و اقمار دیگر آمریکا در این ائتلاف جدید جایی نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.