قومیت و سیاست در افغانستان
سمیرا فرخمنش
وضعیت پیچیده قومیت در افغانستان، این متغیر را مبدل به یکی از تاثیرگذارترین عواملی کرده که توانایی فزایندهای در تعیین و تغییر معادلات سیاسی این کشور داراست. تعدد قومها، کیفیت اجتماعی آنها، مذهب مرتبط با هر قومیت و نقشی که در ساختار سیاسی افغانستان بازی میکنند، موضوعی است که بدون پرداختن به آنها، تحلیل سیاست داخلی و خارجی افغانستان معنایی ندارد. این تاثیرگذاری تا حدی است که بخشی از صاحبنظران افغان معتقدند نخبگان و سیاستمداران افغان، برای دستیابی به اهداف خود میبایست ارتباط دوسویه محکمی با قوم موردنظر پیدا کرده و به زبانی سادهتر بهاجرادرآمدن تصمیمات سیاسی نخبگان این کشور، منوط به توافق با اقوام و رهبران آنهاست. به همین دلیل بهسادگی میتوان ریشه بسیاری از تعارضات، تنشهای مخصوص جامعه افغانها و آشفتگیهای سیاسی و اجتماعی این کشور را در ارتباط مستقیم با مشکل قومیتها و پیچیدگیهای موجود در آن قلمداد کرد. از لحاظ کمی قانون اساسی افغانستان 14قوم را بهرسمیت شناخته، درحالیکه تعداد اقوام این کشور را نزدیک به 50عنوان دانستهاند. در میان اینها چهار قوم اصلی بیش از بقیه در عرصه اجتماعی کشور دخالت دارند
(ﭘﺸﺘﻮﻥ، ﺗﺎجیک، ﻫﺰﺍﺭﻩ، ﺍﺯﺑﻚ) و بهلحاظ مذهبی، تاثیرگذاری سیاسی و بافت جمعیتی، میتوانند ایفاگر نقش باشند. براساس واقعیتهای جامعه افغان پشتونها بخش گستردهای از جمعیت کشور را تشکیل میدهند و دارای مذهب حنفی هستند. هزارهها نیز که شیعه مذهباند، در دورههای متعدد از تاریخ افغانستان در انزوای کامل اجتماعی قرار داشتند اما چندی است که آنها نیز وارد معادلات جمعی کشور شدهاند. اما آنچه در این میان اهمیت دارد، میزان تاثیرگذاری این اقوام در جهتدهیهای سیاسی است. جدا از مداخله در صفآراییهای سیاسی در افغانستان، از آشکارترین تاثیرات قومگرایی، عدم شکلگیری فرآیند «ملتسازی» در کشور است. در سیستمهای قومگرایانه هیچگاه بهطور کامل هویت ملی شکل نخواهد گرفت و آنچه که در سیاست نقش دارد اهداف قومگرایانه است و بیتردید منافع ملی سیستم، تحتالشعاع مطالبات قوم غالب قرار میگیرد. نمونه این رویداد را در دورههایی از تاریخ افغانستان دیدیم که قومهای هزاره یا تاجیک نقشی در ساختار تصمیمسازی کشور نداشتند. یا بهقدرترسیدن برهانالدین ربانی که در 150سال اخیر تنها فرد حاکم غیرپشتون بود. طبیعتا در چنین شرایطی روند نوسازی کند
شده و متعاقب آن بحرانهای داخلی و خارجی نمود پیدا میکنند. پس موضوع مهمی که باید مورد بررسی قرار گیرد، بسیج قومی یا هماهنگیهای جمعی در یکقوم خاص است. موضوعی که میتواند تاثیر شگرفی بر پیروزی یا شکست رهبران سیاسی یا نخبگان اجتماعی افغان داشته باشد. در این میان نخبگان نیز با تاثیرگرفتن از چنین شرایطی متمایل به تمایلات قومی خواهند شد و در نتیجه اگر قومی ساختار خود را به سیستم دیکته کند، کشور شاهد چرخش نخبگان و تضارب آرای آنان نخواهد بود و تنها زنجیرهای از تفکرات مشخص، حاکم بر ساختار جهتگیریهای کشور میشود. حاصل دیگر تاثیرگذاری قومیت بر عرصه سیاست افغانستان، تعلقخاطری است که در همه حوزهها به قومیت میشود. درحالیکه در سیستمهای مدرن که براساس قاعده دولت -ملتسازی شکل گرفته، این تعلقخاطر به «قانون» یا هنجارهای پذیرفتهشده جمعی است. اما در افغانستان بهسبب پایبندی افراطی به سنن قومیتی، توده عوام اجتماعی حصول مطالبات خود را در میان رفتارهای قومی جستوجو میکنند؛ که این امر بیتردید به میان نخبگان نیز سرایت میکند. همچنین از آنجا که کانال «قومیت» یکی از سادهترین و مناسبترین راههای رسیدن به قدرت سیاسی
- اجتماعی در افغانستان بهشمار میرود، گسترش هرچه بیشتر گسستهای فرهنگی و جمعیتی را باید امری بدیهی در نظر گرفت. همین امر را میتوان علت اصلی عدم شکلگیری نهادهای دموکراتیک مانند احزاب فعال یا گروههای مدنی در جامعه امروز افغان دانست. چراکه چنین رویدادی تنها بر اساس خرد جمعی، استقلال فردی و اجتماعی افراد و گروههای اجتماعی امکانپذیر است. پس در سیستمی که تقسیم قدرت بر مبنای قومگرایی انجام میپذیرد میتوان انتظار پیروی از گروه یا جمعی را داشت که خود را ملزم به پیروی از اندیشه قبیلهای خاص نمیکند و تنها مصالح کلی دولت- ملت را در نظر میگیرد؟ پس دور از ذهن نیست که در چنین شرایطی لایههای مختلف اجتماعی افغانستان، زمانی که منافع قومی خود را در تضاد با محیط اجتماعی میبینند، بدون درنظرگرفتن اصول دموکراتیک جامعهمداری، دست به خشونت، مبارزه و زیرپاگذاشتن هنجارهای عقلانی بزنند. در نتیجه چون منافع ملی در میان دایره مصالح قومی جای میگیرد، طراحی اهداف بلندمدت، راضینگاهداشتن پیروان تمامی اقوام و پیشبرد مصالح کشور در مسیر پیشرفتهای همهجانبه امر دشواری به نظر میرسد که در مدت زمان بسیار طولانی قابل تحقق است. از
سوی دیگر با عنایت به این واقعیت که سیاسیبودن پدیده قومیت در افغانستان قدمتی به درازای تاریخ این کشور دارد، نمیتوان بهسادگی انتظار رهایی از این وضعیت را داشت. در این فرآیند چندصدساله، آنچه که اهمیت نداشته شایستگیهای فردی، عقلانیت سیاسی و استقلال رای بوده که آشکارا در برابر فرهنگ قوممداری افغانی قرار میگیرد که شامل ارجحیت منافع قومی بر مصالح ملی، برتربودن بزرگان قوم در هر شرایطی، عدم پاسخگویی به افکار عمومی، استفاده از روشهای غیرمدنی به بهانه مصلحت قوم و توجیه نافرمانیهای قانونی و بهاندادن به آرای عمومی است. پس آیا در چنین وضعیت پیچیدهای میتوان به حذف چنین فرهنگی در افغانستان امیدوار بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.