|

حاشیه‌ای بر یادمان برج‌های تجارت جهانی

معماری سکوت

مهری عمادی: معماری بخش یادمانی محوطه مرکز تجارت جهانی چه بارزه‌هایی دارد که به‌گمان بسیاری جزو موفق‌ترین قسمت‌های طرح جامع احیای این محوطه ارزیابی شده است؟ طراحی این بخش از مجموعه دارای چه روحیه‌ای است؟ طراحان این بخش که در عمل ارتباطی مستقیم با خاطره جمعی ساکنان نیویورک و مخاطبان مجموعه دارد چه رویکردی پیش گرفته‌اند که توانسته‌اند به تعبیری از معماری سکوت در همهمه نیویورک دست یابند؟ این طرح چه آورده‌ای برای آینده معماری یادمانی دارد؟ نوشتار ازپی‌آمده تلاش دارد به این پرسش‌ها پاسخی درخور دهد. برای پاسخ به پرسش‌های پیش‌آمده بهتر است کمی به عقب بازگردیم و نحوه مواجهه معماری مدرن با حس‌های انسانی را مرور کنیم؛ تعبیری از معماری مدرن چشم و بینایی را جایگزین پوست و لامسه کرده است، نمود بارز این تعبیر را می‌توان در کتبی تاثیرگذار همچون مبادی سواد بصری مشاهده کرد؛ کتابی که در اواسط دهه 70 میلادی توسط دونیس ا. داندیس به رشته تحریر درآمد و توسط انتشارات ام‌ای‌تی روانه بازار شد. این کتاب معماری را در قالب هنری صرفا بصری صورت‌بندی می‌کند و اثری که معمار خلق می‌کند را «یک پیکره انتزاعی می‌داند که در معرض دید قرار می‌گیرد.» (1380: 217) برتری حس بینایی را می‌توان در کلام لوکوربوزیه نیز مشاهده کرد، او می‌نویسد: «من زنده‌ام صرفا در صورتی که بتوانم ببینم، من از معطوف‌بودن به بینایی پشیمان نیستم و نخواهم بود - همه‌چیز در بینایی است، معماری یک موضوع پلاستیک است و منظور از پلاستیک چیزی است که توسط چشم دیده و اندازه‌گیری می‌شود.»تمایل به برتری حس بینایی در هنر معماری هرگز به‌شدت 30سال گذشته آشکار نبوده است، معماری با پیش‌گرفتن اغواگری تصویری، طی این بازه زمانی، نیات خود را بر استراتژی روانشناختی تبلیغات و تحریک‌های لحظه‌ای منطبق کرده است، معماری ما چشم را فریفته و سرگرم کرده اما مأمنی برای لمس تن‌ها، خاطره‌ها و رویاهایمان فراهم نکرده است، حال آنکه «با توجه به سیرت فضایی ذاتی و عینی معماری و وجوه انکارناپذیر وجودی و تجسدیافته‌اش، فهم بصری از این هنر به‌طور فاحشی گمراه‌کننده است.» (پالاسما. یوهانی، 1392: 101) ترس از این گمراهی را می‌توان در کلام معمار ترک‌تبار؛ سولان کُلاتان نیز مشاهده کرد. او می‌نویسد: «به‌گمان من تکنولوژی‌های اوایل قرن بیست‌ویکم در مرزبندی نظام‌هایی که در یک صورت‌بندی تاریخی، مجزا و متمایز از یکدیگر بوده‌اند [بدن انسان و سیستم‌های متنوع الکتریکی] اختلال‌هایی ایجاد کرده‌اند. این اختلال مرزی نه‌تنها از طریق محیط‌های ادغامی همچون واقعیت مجازی، بلکه همچنین به سبب پی‌آیند تمامیت‌طلب و سرکوبگر تکنولوژی‌های بصری که پیرامون ما را شکل داده‌اند نیز تقویت می‌شود.» (1390: 14) برج‌های دوقلوی طراحی‌شده توسط مینورو یامازاکی که در سال 1973 افتتاح شدند را نیز می‌توان تحت شمول همین الاهیات تکنولوژیک و متاثر از همین نگاه بصری به معماری ارزیابی کرد، نوعی تاثیر لحظه‌ای و بی‌عمقی جبری در زبان معماری این دو سازه فولادی جاری بود و البته هر دو برج قرار بود نشانه قدرت و استحکام نظام سرمایه‌داری هم باشند، که البته این هدف نیز دوباره به بخشی از محتوای کتاب مبادی سواد بصری اشاره دارد، چرا که نویسنده در کتاب بر این نکته تاکید می‌گذارد: «گروهی از پیام‌ها[ی برآمده از هر اثر] برای جمعی از افراد دارای معانی مشترک هستند.» (1380: 246) البته تمامیت‌خواهی متجسد در مدرنیته تصویری جهانشمول در عمل گزاره پیش‌آمده را تبدیل به یک پیام، حامل یک معنی، برای همه افراد یک جامعه ایده‌آل جهانی کرد. اگر تقسیم‌بندی چارلز سندرس پرس از نشانه به آیکون، نمایه و نماد را بپذیریم، برج‌های دوقلوی مینورو یامازاکی آیکون‌هایی بودند که در یک فرآیند خودارجاع به واسطه تاکید بر وجوه بصری‌شان عقلانیت غربی، خیراندیشی شک‌ناپذیر تکنولوژی و عمومیت فرهنگ و تفکر غربی را تبلیغ می‌کردند. این‌گونه از معماری در عصر تکنولوژی در قامت روحیه‌ای صرفا عقلانی ظاهر می‌شود و مشکل دقیقا همین جا رخ می‌دهد، چرا که این درک از معماری محیط را عملا به جغرافیای غرب و انسان را نیز صرفا به انسان غربی تقلیل می‌دهد و همین درک ناقص از محیط و انسان است که می‌تواند آنگونه که در گفتمان جی رایت فارِستـِـر بنیانگذار علم پویایی سامانه‌ها، آمده است به اشتباه در برقراری ارتباط در دسته‌های انسانی و رفتارهای ضدشهودی نظام‌های اجتماعی ختم شود. یوهانی پالاسما؛ معمار و منتقد فنلاندی، برای عبور معماری از سیطره تصویر راهکاری ارایه می‌دهد. او می‌نویسد: «یک ملاحظه بصری باید با تجربه‌ای تخیلی و کاملا تجسدیافته همراه شود و حتی تجربه چندحسی هم ناکافی است؛ باید فرد خود را به عرصه و صحنه معماری فرافکند، فضاها نیازمند آنند که درونی شوند تا به صورت بخشی از حس بیننده درآیند.» (1391: 10) آنچه به‌عنوان یادمان برج‌های دوقلو طراحی و اجرا شده است عملا بر همین سیاق عمل می‌کنند. اگر برج‌ها به واسطه پرداختشان افزایش سرعت تجربه جهان را مدنظر داشتند، طراحی بخش یادمانی محوطه مرکز تجارت جهانی، سرعت تجربه را کاهش می‌دهد، زمان تامل را افزایش می‌دهد و از آهستگی طبیعی و تنوع تجربه دفاع می‌کند. یادمان طراحی‌شده برای برج‌های دوقلو از جاه‌طلبی‌های آیکونیک معماری فاصله گرفته و به پرداختی نمادین از نشانه‌شناسی معماری نزدیک شده است، یعنی از یک‌سو به‌واسطه‌ای تبدیل‌شده تداعی‌کننده دیگر نمادها و از سوی دیگر همبستگی‌اش با الگوهای محیطی در پرداختی متنوع و متفاوت را افزایش داده است. از دیگر وجوه طرح یادمان مرکز تجارت جهانی تمرکز بر موضع و محوطه مکانی قرارگیری دو برج در قامت فضای منفی است. این پرداخت از فضای منفی به آن جنبه‌ای مثبت و ایجابی می‌دهد و عملا به تحقق میدان منجر می‌شود. در این اثر میدان که فضای منفی ماحصل نبودن توده است، موضع تبلور توده در وجه انسانی‌اش است. از همین روست که میدان را می‌توان تبلور بعد سیاسی فضای منفی دانست: «میدان فضای انتشار، اثرگذاری‌ها و پی آیندها را توصیف می‌کند، میدان... بر فقدان ماده تاکید می‌گذارد و بر بودن نقاط امکان موکد می‌گردد. میدان توصیفی است بر مناسبات محلی مبتنی بر تفاوت، آن هم تفاوت در سرعت، گذر یا نقاط سیال، در یک کلام، آنچه مینوکوفسکی جهان می‌نامدش.» (Kwinter. Sanford, 1986) در میدان «رابطه بر اشیا تفوق می‌یابد... پیوستار توده به حالت تعلیق در می‌آید... نقش مرکز به حاشیه می‌رود و [مفهوم] محیط تقریبا معلق می‌شود» (رییسی. ایمان، 1390: 206- 213) و انسان آزاد محقق می‌شود یا در فهمی وام‌دار پل سزان انسان‌ها تبدیل به آگاهی چشم‌انداز می‌شوند. طراحان یادمان برج‌های مرکز تجارت جهانی با حک کردن نام کشته‌شدگان عملیات انتحاری حمله به دو برج بر لبه چشمه‌هایی که عملا جای دو برج منهدم‌شده را گرفته‌اند، به خاطره بدن کشته‌شدگان بعدی فیزیکی می‌دهد. این سیاق از طراحی کالبد و تن انسان را در مرکز ادراک قرار می‌دهد، چرا که آنگونه که یوهانی پالاسما می‌گوید: «تن من در واقع داستان دنیای من است، نه [صرفا] به این معنا که در نقطه مرکزی همه چیز است، بلکه از این لحاظ که به مثابه تنها منبع موثق ارجاع، حافظه، تخیل و تلفیق است» (1392: 102) یادمان برج‌های تجارت جهانی، جهان ادراک، یا به عبارتی،«جهانی که به واسطه حواسمان و در خلال زندگی روزمره‌مان بر ما آشکار می‌شود» (مرلوپونتی. موریس، 1391: 4) را معماری کرده و از این روست که مخاطب زبان طرح را می‌فهمد و به همین دلیل است که در حاشیه لبه‌های این چشمه‌ها صحنه‌های دراماتیکی از ارتباط بدن انسان‌ها و سنگ حادث می‌شود. معماری‌ای که طراحان یادمان برج‌های تجارت جهانی رقم زده‌اند، فضایی تولید می‌کند که در قالب آن کنش‌های درونی انسان به‌راحتی در قامت زبان بدن متبلور می‌شوند، این معماری که از آن می‌توان به‌عنوان معماری سکوت و رهایی بدن یاد کرد، با عبور از تفکر بصری، سلطه تصویر، استانداردگرایی مفرط، آوانگاردگرایی افراطی و مَجازگرایی و روی‌کشیدن در ادراک چندحسی، فضای زیسته، ادراک کالبدی، تجربه فعلی و حرکتی، خاطره و خیال و احساسات وجودی می‌تواند درون‌گراترین انسان‌ها، انسان‌هایی همچون مارتین هایدگر، لودویگ ویتگنشتاین، الینور روزولت، رزا پارک، گاندی، داروین، استیو وزنیاک و تئودور سوس‌گایزل را نیز به کنش متجسد در بدن‌شان، آن هم در حوزه عمومی، تشویق کند. معماری این یادمان‌ها به‌دنبال اختراع معنا نیست بلکه تلاش می‌کند آنچه در عمق حافظه ما کاشته شده است را لمس کند و از این طریق ما را تکان دهد، چرا که بناها، نه ساخته‌های انتزاعی و بیهوده یا ترکیب‌های زیبایی‌شناسانه که امتداد و مأمن تن، حافظه، هویت و ذهن ما هستند.
منابع در دفتر روزنامه موجود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.