زنان و زبان معماری معاصر
آرش بصیرت
زنان آنجا نسبت به تاریخنگاری معماری معاصر واکنش نشان میدهند که بهدنبال کشف مجدد معماران زنی همچون ایلینگری (1976-1878)، تروس شرودر- شرادر (1989-1885) باشند؛ معمارانی که با آثارشان تصویر ارایهشده از خانواده سنتی در خانههای سنتی را به چالش کشیدند. البته این بازخوانی صرفا به معماران زن محدود نمیشود، معمارانی همچون لوکوربوزیه و آدولف لوش نیز در برخی آثارشان بارزههایی را به عینیت رساندهاند که بر اساس آنها میتوان به راستیآزمایی مجدد معماری بهواسطه نقش زن بر آن نشست. برای یافتن تاثیر زنان بر معماری میتوان به کتابی از دلرس هیدن بهنام انقلاب بزرگ خانگی (1981) اشاره کرد. وی در این کتاب به شرح شرایطی میپردازد که بر اساس آنها «سنتهای ازدسترفته زنانه» میتوانند ما را بهسوی «بازتعریف کارکرد خانه و نیازهای زنان و خانوادههایشان در حوزه مسکونی» هدایت کنند و «معماران و برنامهریزان را به شناخت مجدد تاثیرات طراحی بر زندگی خانوادگی سوق دهند.» (Hayden.Dolores,1981:3) اگرچه مدنظرآوردن ایده تغییر نیازهای خانواده را میتوان در خانههای ایلینگری نظیر ای- 1027، خانههای طراحیشده توسط تروس شرودر و ویلا
اشتاینِ لوکوربوزیه به تماشا نشست، اما این نوشتار البته تلاش میکند با برشمردن مثالهای متعدد تاثیر زن و وجوه زنانه بر زبان معماری را فراتر از معماری مسکونی نیز بررسی کند. خانه شرودر طراحیشده توسط گریت ریتولد، یکی از فاخرترین مثالهایی است که میتوان در آن تاثیر متقابل نیازهای خانواده مدرن و معماری نو را مشاهده کرد. «خانه شرودر نهفقط یک طراحی هنری خلاقانه بلکه محیط جدیدی را نیز در اختیار کاربرانش قرار میدهد؛ محیطی که بر قوام آن میتوان زندگی خانوادگی، حقوق زنان و مسوولیت افراد نسبت به یکدیگر را بازتعریف کرد.» (Friedman.AliceT,2006:81) دیوارهای متحرک و پارتیشنها در خانه شرودر القاکننده درکی از آگاهیاند و این احساس کلی را برمیانگیزد که معماری در این خانه هدفی فراتر از ساختن را پیگیری میکرده است. تروس شرودر که در طراحی این خانه با گریت ریتولد همکاری داشته است بر این باور بوده که خانه عضوی از خانواده است و در شکلگیری خانواده نقش ایفا میکند. خانهای- 1027، طراحیشده توسط ایلینگری نیز از دیگر مثالهایی است که رهیافتهای زنمحور به طراحی میتوانند وجوهی از ایدهآلهایشان را در آن متبلور ببینند، «این
خانه همچون خانه شرودر بر اساس در نظرآوردن نیازهای ساکنان و پیکرهبندیهای جدید خانوادگی طراحی شده است.» (Constant.Caroline,1994:256) خود لوکوربوزیه که در طراحی خانه ای- 1027 با ایلینگری همکاری داشته است «در یکی دیگر از آثارش نیز ساختار سنتی خانواده را به چالش گرفته است؛ ویلا اشتاین، که در آن مناسبات میان زن و مرد بر سیاقی نوین مورد بازنگری قرار گرفته است.» (Friedman.AliceT,2006:96) این خانه از آن نظر حایزاهمیت است که در آن همآیندیهای خانگی به چالش کشیده شدهاند، در این خانه روابط سنتی حاکم بر این همآیندیها که شامل رابطه زوجها و کودکانشان است در قالب پرداخت فضاهای خانگی نوین به پرسش گرفته شده است. مثالهایی که تاکنون آمدند صرفا بر تغییر ساختاری زبان فضای داخلی واحدهای مسکونی موکد بودند، این آثار از نظر تاریخنگاری معماری منشی اصلاحطلبانه داشتهاند و اگر بخواهیم آنها را از منظر نقش و جایگاه نگاههای زنمحور در معماری ارزیابی کنیم، میتوانیم آنها را به گرایشهایی در طراحی نزدیک بدانیم که دارای علقههای رقیق سوسیالیستی هستند؛ معمارانی که تغییر زبان محیط مردساخت را مدنظر دارند و برای نیل به این مهم
به بازیهای زبانی از منظر پساساختارگرایان و رعایت علقههای رقیقشده نظریه روانکاوی روی میآورند. تاکید بر نظریه روانکاوی مخصوصا در آثار آدولف لوش به وضوح رخ نشان میدهد، درهمپیچیدگی و درهمتابی و بیمرزی فضایی ماحصل رامپلان نزد او وفاداری انتقادی او به نظریه روانکاوی را بهوضوح نشان میدهد، خانه برای او همان زهدانی است که کودک خروج از آن را تجربه و درعینحال بهنوعی مبهمسازی مرزهای تعامل یا تداخل یا ترکیب فیزیکی در دیگر مراحل رشد کودک را نیز متبلور میکند. این یک واقعیت است که معماری در حوزههای گفتمانی یک رشته فرادستی نیست و غالبا تبعات تغییر و تحولات در دیگر رشتههاست که در آن نمود مییابد؛ «معماری دیگر صرفا بهواسطه حالت یا مد تولید[ش] ارزیابی نمیشود، بلکه بیشتر بهواسطه بازتولیدش توسط بازنماییهای فرهنگی از طریق مصرف، تملک و تصرف است که تعریف میشود.» (Rendell.Jane,2000:233) بر این قرار تاریخنگاران پیگیر نقش زنان در معماری باید برای تفسیر آثار تاریخی معماری به مفاهیمی تمسک جویند که خارج از حوزه معماری تولید میشوند؛ مفاهیمی مستخرج از فلسفه، روانکاوی، مطالعات فرهنگی، نظریه فیلم و تاریخ هنر، آنها
نیازمند زبانیاند چندحوزهای، چندلایهای و چندکارکردی، استفاده از همین زبان است که به معمارانی همچون بئاتریس کـُــلـُـمینا و زینپ چلیک اجازه میدهد با استفاده از «تکنیکهای تفسیری، مسایلی همچون جنسیت، قومیت و نژاد را در مرکز کنش معمارانه استادان مردی همچون آدولف لوش و لوکوربوزیه قرار دهند.» (Rendell.Jane,2000:232). و البته همانگونه که پیشتر اشاره شد این وجوه نهفقط در کاربریهای مسکونی که در کاربریهای عمومی نیز نمود یافتهاند و البته صرفا محدود به معماران زن نیز نبودهاند. یکی از مثالهای بارزی که میتوان زبان معماری چندحوزهای را در آن یافت پارک دولاویلت طراحیشده توسط برنارد چومی است. در این طرح میتوانیم شاهد تخطیهای فرمال و معکوسسازیهایی در حوزه طراحی اشیا باشیم، جز اینها طرح برنارد چومی راهگشای مواجهه با محدودیتهای معماری مبتنی بر کارکرد و رعایت اصول سازهای نیز است. از این منظر پارک دولاویلت عملا برآمده از جابهجاییهای منتج از بازیهای زبانی است و در آن مفاهیمی همچون اضافه بارمعنایی، گسترههای بیپایان امکانهای متبلور در یک پیکره واحد و همپیوندی و همارجاعی افقی فارغ از سلسلهمراتبها نمود
واضح دارند، با درنظرآوردن این مشخصات میتوان این اثر را در زمره آثار منتج به انقلاب فرمی و تا اندازهای وابسته به گرایش فمینیستی در حوزه طراحی دانست. مروری بر نظام دوسازهای منعکس در آثار لبوس وودز هم میتواند بخش عظیمی از بارزههای متبلور در رویکردهای بدیل زنانه در حوزه طراحی را به عینیت رساند، منظور از نظام دوسازهای ترکیب یک فضای فعال در دل یک فضای فعال دیگر است، یعنی یک سازه را در دل یک سازه دیگر جا دهیم، لبوس وودز در این مجموعه از آثارش عملا مفهوم متروکه مدنظر لوس ایریگارای را به عاریه گرفته است و آن را با درهمتنیدن دو فیزیک سیال و بیمرز آمده در مرحله خیالی نظریه روانکاوی ژاک لاکان ترکیب کرده است و بهنوعی از جابهجایی میان وضعیتی ژولیا کریستوا رسیده است و در عین تداعی میل به زیستن از درون مدنظر الن سیکسونوعی پاسخ برای مفاهیمی هم چون آوارگی، درمیانبودگی و فضاهای نامتعین مدنظر هومی بابارا نیز پرداخته است. برخی از پروژههای آراتا ایسوزاکی برای هیروشیمای پس از جنگ نیز عملا ادای دینی است به مفهوم متروکهها و آوارگی و جابهجایی، مفهومی که بهنوعی حوزه همپوشای پساساختارگرایی، نظریه روانکاوی، تحلیلهای
فمینیستی از نظریه روانکاوی و نظریه پسااستعماری است. لوکوربوزیه در پروژه کلیسای فرومینی، پیتر زمتور در پروژه نمازخانه سنت بندیکت و آراتا ایسوزاکی در طرح پیشنهادی آرک نوا که با همکاری هنرمند هندی آنیش کاپور ارایه شده است همگی به حجمهای زِهدانگونهای رسیدهاند که پرداخت معماریشان بر کالبدهای زیستی انسانگونه تاکید دارد. استیون هال و ویتو آکونچی در پروژه گالری هنر و معماری که بر نبش خیابانی در نیویورک اجرا شده است نیز تلاش کردهاند با طراحی پوستههای متحرکی که عملا مرز میان بیرون و درون را برداشتهاند به یک روحیه ضدموضعنگرانه متبلور در نگاه لوس ایریگارای آری گویند و در عین حال با تبدیل دیوارها به در و پنجره و تولید یکنمای دوسویه، گفتوگوی امور ناهمسان را ممکن کرده و بهنوعی میانفضای بهشدت مفصلبندیشده و البته سرحدی دست یابند که برای توصیفش باید عناصر زبانی متعددی را از حوزههای مختلف گفتمانی قرض گرفت. معماری هرنان دیاز آلونسو را نیز میتوان نوعی معماری بهواقع دورگه دانست که ماحصل دگردیسی زبان عناصر پایهای معماری مثل قوسهای دوره گوتیک است. آثاری که او میآفریند از هویت خودبسندهای برخوردار نیستند و
غالبا نقش غریبه بافت پیرامونی اثر را برعهده دارند، اما همچون عناصر درهمدرگیر سازنده فضا نقش فضای سوم را برای حدوث گفتوگوی میان امور ناهمسان فراهم میآورند، جز اینها پرداخت حجمی آثار او نیز غالبا از زبانی متوجه کالبد انسان برخوردار است. استفاده از زبان مبتنی بر بدن و کالبد بیولوژیک انسان و منحنیوار در آثار گِرِگ لین و زاها حدید نیز بهشدت خودنمایی میکند، البته آثار ایندو مانند آثار هرنان دیاز الونسو از یکزبان ریاضی پیچیده الگوریتمی برآمده از دیجیتالیزهشدگی فرم نیز تبعیت میکند؛ بارزهای کاملا مشابه زبان چندکارکرده مدنظر فمینیستها، زبانی چندعلیتی که بتواند به فانتزی پاسخ دهد و نوعی از معماری پیشاادیپی متمرکز بر بیشکلی، صیروریت و سیالیت را مقرر کند؛ معماریای که نهایتا به یک زبان خصوصی ختم میشود و بازتابدهنده نوعی از هویت نضجگرفته از دلتاشدگی یا فولدینگ است. آنچه پیش آمد، نشان میدهد نظریه فمینیستی از یکسو باید به حوزههای همپوشان خود با دیگر اقلیتهای طبقاتی، سنی و نژادی بیفزاید و از سوی دیگر نیازمند وامگیری مفهومی از رشتههای دیگر است، زبان معماری متمرکز بر مسایل زنان نیز باید به کنش تعاملی
خود با دیگر در حاشیهماندگان زبانی معماری و گرایشهای اقلیتی طراحی بیفزاید و درعینحال آموختن زبانی چندبعدی و وامدار دیگر حوزههای گفتمانی همچون سیاست، بدن، نظریه اقلیتها، نظریه ادبی و همچنین ریاضی و کامپیوتر را در دستور کار خود قرار دهد تا بتواند هم در منشی اصلاحطلبانه و هم در منشی رادیکال به تولید فرمهایی فراخور پیچیدگیهای زبانی بافت چندلایه کنونی نشیند.
*سردبیر سایت تخصصی معماری شهرسازی اتووود پینوشت و منابع در دفتر روزنامه موجود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.