|

گفت‌وگوی آروو پارت و نادرمشایخی

موسیقی ایران برای اروپایی‌ها، تازه است

آروو پارت (Arvo Part)، موسیقیدان استونیایی را به‌دلیل شهرتش در مینیمالیسم (کمینه‌گرایی) می‌شناسند. او آهنگسازی است که شیوه آهنگسازی خود را «تینتینابولی» (برگرفته از کلمه‌ای لاتین به معنای زنگ کوچک) می‌خواند؛ شیوه‌ای که در آن، شنونده ابری از رزونانس‌های پیچیده و غنی می‌شنود. این آهنگساز کلاسیک استونیایی یکی از بزرگ‌ترین آهنگسازان موسیقی مینیمالیسم عرفانی است. او در ۱۱سپتامبر ۱۹۳۵ در شهر پاید یکی از شهرهای کشور استونی متولد شد و در پایتخت این کشور، شهر تالین بزرگ شد. متنی که در ادامه می‌خوانید، حاصل گفت‌وگوی نادر مشایخی با این آهنگساز برجسته است که به‌طور اختصاصی در اختیار «شرق» قرار گرفته. این گفت‌وگو در تاریخ بیستم‌اکتبر 2010 در تالین (لائوُلاسما) در کشور استونی انجام شده و فرانک شفر هم به‌طور کامل از آن فیلمبرداری کرده است. نادر مشایخی، آهنگساز نام‌آشنای ایرانی موسیقی را در دانشگاه موسیقی وین اتریش آموخته و در رشته آهنگسازی، رهبری و موسیقی الکترونیک با درجه ممتاز فارغ‌التحصیل شده است. او در کارنامه‌اش غیر از تشکیل «آنسامبل وین2001»، رهبری گروه‌هایی چون وین2001، کاپلا کوندورتا، رهبری ارکستر سمفونیک تهران، اجرای ارکستر در اتریش و آلمان، دوره‌های متعدد تدریس در دانشگاه تهران و دانشکده موسیقی دانشگاه هنر و دانشکده صداوسیما و کنسرواتوار تهران را نیز دارد. معرفی و اجرای آثار جان کیج، موسیقیدان و هنرمند بزرگ آمریکایی از مهم‌ترین کارهای مشایخی در ایران است. نادر مشایخی: فکر کردم، بهتر است، از ابتدا با موسیقی شروع نکنیم. بنابراین با مطلبی شروع می‌کنم که مدت‌هاست فکر من را مشغول کرده؛ می‌خواستم خواهش کنم کمی در مورد عشق به خدا صحبت کنید. آروو پارت: درواقع این مطلبی است برای مردان خدا، ولی با این حال فکر می‌کنم هر انسانی در این مورد نظری خاص دارد. برای هر کس موقعیت‌هایی پدید می‌آید که او با این موضوع روبه‌رو می‌شود. حتی بعضی اوقات با خود فکر می‌کنم، آن شکل وحشتناکی که، در حال حاضر، دنیای ما به خود گرفته، بدون عشق به خدا قابل تحمل نیست. با این‌همه دشمنی، هنوز ما به زندگی ادامه می‌دهیم. راه رسیدن به خدا راهی است بسیار طولانی. وقتی درست فکر می‌کنیم می‌بینیم که درواقع ما انسان‌ها، اعضای خانواده‌‌ای بزرگ هستیم، با یک پدر. نه فقط فرضا، بلکه یقینا. تصور کنید، حضرت آدم، بعد از رانده‌شدنش از بهشت، دید که یکی از پسرهایش، قابیل، برادر خود، هابیل، را به قتل می‌رساند، فهمید که، اقوامی که از نواده‌هایش هستند، در دشمنی با هم زندگی خواهند کرد و دایما درصدد کشتار یکدیگر خواهند بود. این واقعیتی است که در این زمان هم ما با آن روبه‌رو هستیم. چگونه به اینجا رسیدیم؟ چه‌کسی مقصر است؟ و چگونه می‌توان این وضعیت را تغییر داد؟ چه‌کسی شروع به تغییر می‌کند؟ چه‌کسی به شما گوش می‌کند؟ جواب همه این پرسش‌ها، بدون عشق، عشق به خدا، امکان‌پذیر نیست. اما عشق به خدا، بدون تصورکردن عشق به انسان، قابل تصور نیست. چون ما، همه انسان‌ها، فرزندان او هستیم. و او، توسط همه کتاب‌های آسمانی اقوام مختلف، به ما گفته که از ما چه انتظاری دارد. ولی خیلی از ما آن را نمی‌شنویم. به‌جای آنکه دایما درصدد ابدای گفتارهای روحانی جدید باشیم، بهتر است در حرف‌هایی که سال‌هاست ابراز شده‌اند، تعمق کنیم. ن.م. این صحبتی که شما در مورد خویشاوندی انسان‌ها می‌کنید، مرا به‌یاد یکی از مهم‌ترین عرفای ایران می‌اندازد. یک مطلب جالب، که احتمالا با همین خویشاوندی مرتبط است، این بود که با جوان‌های ایرانی زیادی آشنا شدم که عاشق موسیقی شما هستند. حتی بچه‌هایی را دیدم که در حین گوش‌کردن موسیقی شما می‌گریستند. خیلی کنجکاو بودم بدانم، چرا؟ چه جنبه‌هایی از موسیقی شما برای جوان‌های ایرانی جذاب‌تر هستند؟ اگر از من بپرسید، فکر می‌کنم، موسیقی شما دیدی جدید در اختیار جوانان ایران گذاشته؛ امکانی جدید برای تجربه عادت شنیداری تازه‌. این امکان که طور دیگر هم می‌توان دنیای اطراف را مشاهده کرد. وقتی تعدادی از دوستان و شاگردان من فهمیدند که قرار است من به دیدن شما بیایم، با شوق از من خواستند که سوالات زیادی بکنم. می‌توان به‌خوبی حس کرد که آنها علاقه‌مند هستند، همراه من، در این ملاقات حضور داشته باشند. این واقعا امیدوار‌کننده بود. آ.پ. چیزی که تعریف می‌کنید زیباست. به‌نظرم، ما همه افکاری مشابه داریم. یا بهتر بگویم، ما، انسان‌ها احتیاجات مشابهی داریم. خیلی‌ها معتقدند، در روزگار ما دیگر هنری خلق نمی‌شود. می‌گویند هر چیزی که باید گفت، دیگر گفته شده. در جواب باید بگویم، هنر، مادامی که عشق وجود دارد، به حیات خود ادامه خواهد داد و ما، انسان‌ها به عشق احتیاج داریم. درواقع، عشق اولین چیزی است که ما، برای ادامه زندگی، محتاجش هستیم. (بعد از ابراز این جمله رعد مهیبی در آسمان به‌صدا درآمد و بلافاصله او با دستش به بالا اشاره کرد و با لبخندی گفت) آیا این نشانه تصدیق بود؟ (پس از مکث کوتاهی ادامه داد) صحبت درباره هنر کار آسانی نیست ولی از آن دشوارتر صحبت درباره خداست. فکر می‌کنم اول بهتر است کشف کنیم او از ما چه انتظاری دارد. اگر فقط به این فکر کنیم که بعد از به‌قتل‌رسیدن هابیل به دست قابیل، حضرت آدم چقدر گریست. می‌توانم بگویم، تمام بشریت تاکنون نگریسته. اما فراموش نکنیم درواقع این یک نوع، اسمش را بگذاریم، اهانت محسوب می‌شود، وقتی حضرت آدم از عشق و اعتماد خالق خود استفاده سوء می‌کند. این موضوع به نظرم جالب است که ما، انسان‌ها، همه توانایی‌هایی داریم که بالفطره هستند، مثل وجدان. هنر هم درواقع از این رنگ نامریی منقوش است. این چیزی است که باید در مدارس موسیقی آن را تدریس کنند. ن.م. این چیزی است که مدت‌ زیادی است که افکار من را به خود مشغول کرده است. من حتی به این فکر می‌کنم که بهتر است در مدارس به کودکان سیستم‌های مختلف رفتاری عرضه شود. منظورم این نیست که همه کودکان را مجبور به رفتاری هم‌شکل و شابلون‌وار کنند، بلکه با دراختیارگذاشتن انواع متدهای رفتاری، دامنه دید آنها را گسترش دهند. درست مثل آموزش ادبیات. وقتی بچه‌ها با اشعار ادبا آشنا می‌شوند، الزاما نباید همه شروع به شاعری کنند. به‌طور مثال غرور، تعصب یا حتی حسادت چگونه تجلی پیدا می‌کنند؟ چگونه می‌توان از آنها به شکلی مثبت استفاده کرد؟ منظورم از مثبت این است که بدون تخریب دیگران. آ.پ. من هم به‌دفعات به آهنگسازان جوان گوشزد می‌کنم که آهنگسازان دیگر را قبول داشته باشند و متذکر می‌شوم که برای آهنگسازی، ابتدا احتیاجی به فکرکردن در مورد چگونگی آهنگسازی نیست. پس از شنیدن این حرف، ابتدا، همه متحیر می‌شوند. سپس می‌گویم، درست است که انسان در مورد موسیقی فکر کند. اما وقتی کسی موسیقی دیگران را قبول می‌کند، آن‌وقت است که خودش شروع به ساختن موسیقی دیگری می‌کند. این نشان می‌دهد که اگر ما درصدد تغییر هستیم، لازم است از خودمان شروع کنیم و این را می‌شود حتی در رفتار کس دیگری دید. این تلاش را من در فیلم شما حس کردم، که شما چقدر با ظرافت در ارتباط با موسیقی و آدم‌ها رفتار می‌کنید. لذت بردم. به همین شکل آهنگساز هم با صداها با دقت و ظرافت برخورد می‌کند. موتسارت یا شوبرت با عشق آهنگسازی می‌کردند. به‌همین‌دلیل، هر نت، هر فراز، با ظرافتی نوشته شده که انگار شوبرت شنونده‌اش را به آغوش می‌کشد یا او را با لطافت لمس می‌کند. این ترجمه لازم ندارد. شما آن را ابراز می‌کنید و دیگری پیام را دریافت می‌کند. همین. این یک راز است و یک راز هم باقی می‌ماند. ن.م. درست است. راستی، تا از یادم نرفته، خیلی از جوان‌های ایرانی، وقتی فهمیدند که من با شما ملاقات دارم، خواهش کردند از شما بپرسم؛ آیا مایل هستید به ایران سفر کنید؟ ... برای گوش‌کردن اجرای آثار خودتان توسط ما ایرانی‌ها؟ من فکر می‌کنم مسایل روحی و روانی‌ای که شما مطرح می‌کنید، ظاهرا با منش ما ایرانی‌ها سازگار است. چون علاقه‌ای که از جوان‌های ایرانی به موسیقی شما سراغ دارم، علاقه‌ای است به‌خصوص. احساس می‌کنم، در خیلی از موارد، موسیقی شما روحشان را تسخیر می‌کند. آ.پ. من علاقه‌مند هستم بیایم، ولی آنقدرها هم آسان نیست. می‌توانیم در این مورد فکر کنیم... . ن.م. فکرش از مغزم بیرون نمی‌رود. این خیلی بیشتر از یک کنسرت، درواقع، یک اتفاق تاریخی خواهد بود. مردم در برابر موسیقی‌ای قرار خواهند گرفت که با نوع دیگری از عادات شنیداری شنیده می‌شود. متاسفانه فعلا ما درگیر «زواید» زیادی هستیم که مدت‌ زیادی‌ است روی موسیقی در ایران، سایه افکنده‌اند. یکی از همین زواید، تصوری‌ است که از قدیم به‌جا مانده؛ تصوری که هنوز می‌خواهد ما قبول کنیم که طرز تفکر اروپاییان در مورد موسیقی، «علمی» است، و به همین دلیل، ریزپرده‌های ایرانی را باید تعدیل کرد. این تصور باطل، که می‌توان به‌جای «می کُرُن» از نت «می» استفاده کرد. این تصور که نت‌های هم‌اسم در اکتاوهای مختلف را می‌توان به‌جای هم به‌کار برد. آ. پ. در این مورد نمی‌توانم نظری بدهم، چون احساس می‌کنم برای موزیسین‌های جوان ایرانی، موسیقی اروپایی جدید است، در حالی‌که موسیقی ایران برای ما اروپاییان جدید و نو است. در این وضعیت بهتر است ما با هم به جست‌وجو برای موسیقی‌ای که به آن نیازمندیم، بپردازیم و این مستلزم کنجکاوی و یادگیری است زیرا هرنوع موسیقی حاوی یک‌سری از اطلاعات است که فقط با آن موسیقی می‌توان آنها را ابراز کرد. ردکردن، بدون اطلاعات کافی اشتباهی است که ما باید در خودمان جست‌وجو کنیم. شاید بهتر باشد سعی در تغییر دیدگاهمان کنیم. ن.م. من هم به شاگردانم پیشنهاد می‌کنم سعی نکنید دنیای اطرافتان را تغییر دهید، بلکه کافی است بتوانید خودتان را تغییر دهید؛ اینکه قادر باشیم چیزی را که دیده‌ایم، جور دیگر ببینیم. کشف تفاوت بین شنیدن و گوش‌کردن، یک قدم بزرگ برای ما ایرانی‌ها خواهد بود. من الان در حال تنظیم اثر زیبای شما «فراترس» برای سازهای ایرانی هستم که قرار است ضبط شود. به نظر شما این کار شدنی است؟ آ.پ. بله، می‌تواند خیلی جالب باشد. ن.م. برای من هیجان‌انگیزترین جنبه این تنظیم، ادغام سازهای ایرانی و سازهای اروپایی بود، چون من اعتقاد ندارم این سازها، به شکل کنونی، قابل ادغام باشند. بنابراین سعی کردم در نوع نوازندگی سازهای اروپایی تغییر ایجاد کنم. تلاش کردم این سازها را از فرم شنیداری اروپایی دور کنم. از تکنیک‌های متداول نوازندگی اروپایی استفاده نکنم. یعنی سعی کردم هرچه بیشتر صداهایی ایجاد کنم که نت‌های هارمونیک زیادی داشته باشند اینکه جنبه طبیعی صدا را هرچه بیشتر تشدید کنم. به‌طور نمونه، در اینجا فلوت است که تلاش می‌کند خود را از لحاظ صدادهی به نی نزدیک کند. آ.پ. جالب اینکه «فراترس» را من ابتدا برای آنسامبل سازهای رنسانس اروپا نوشتم. در واقع می‌توان گفت نسخه‌ای که با سازهای متداول اجرا می‌شود، یک نوع سازش بود. به همین دلیل خیلی کنجکاو هستم که ببینم به چه نتیجه‌ای می‌رسید. ن. م چقدر عالی. اصلا می‌توان سازهای قدیمی اروپایی را با سازهای ایرانی همراه کرد. برای اینکه آنها از لحاظ ساختمان خیلی بیشتر به سازهای ما نزدیک هستند. ما همراه با ارکستر سمفونیک تهران اثری از شما به نام «خاور و باختر» را در تهران و برلین اجرا کردیم. خیلی‌ها سوال می‌کردند چرا نام این اثر «خاور و باختر» است؟ آ.پ. شاید بهتر باشد که این فقط یک سوال باقی بماند. (با خنده) بگذریم... . در قطعه «خاور و باختر» از دونوع مصالح استفاده کردم؛ بخشی که فقط از آکوردها تشکیل شده و بخشی که فقط اونیسون (همصدا) است. می‌توان گفت؛ یکصدایی و چندصدایی (۸ و ۱۶صدایی). محور افقی و عمودی و حتی استفاده از سازهای ایرانی شاید در قسمت‌های یکصدایی در این اثر هم جواب دهد. البته به این سادگی نیست. این فقط یک ایده است. چون من، در حین آهنگسازی این اثر، فقط به سازهای اروپایی فکر کردم. شاید حتی سازهای ایرانی بتوانند در تمام قسمت‌های این اثر همنوازی کنند. در این مورد به‌دلیل نزدیکی و شناخت از این سازها، شما بهتر می‌توانید تصمیم بگیرید. ن.م. اینکه دیگر خیلی جالب شد. حالا ما دواثر از شما داریم که با سازهای ایرانی بنوازیم و تاثیر آن‌دو را تجربه کنیم. راستی، می‌خواستم نظر شما را در مورد تکثیر نوازندگان در یک آنسامبل موسیقی اصیل ایرانی و تبدیل آن به یک ارکستر بدانم. من خودم نظر مثبتی ندارم. اولا با این کار اتفاقی می‌افتد که در اروپا، از زمان «ژان‌باتیست لولی» رخ داد؛ یعنی تکثیر زهی‌ها در یک ارکستر. این کار نتیجه مطلوبی برای موسیقی اصیل ایرانی نخواهد داشت چون پایگی‌ترین عامل در این موسیقی، بداهه‌پردازی است و با کثرت نوازنده، امکان بداهه‌پردازی محدود می‌شود. از آن گذشته، در ارکستر اروپایی رنگ‌صدایی، به‌طور مثال، یک‌ویولن و ۱۲ویولن کاملا متفاوت است. در حالی‌که کثرت سازهای ایرانی تفاوتی اساسی ایجاد نمی‌کند. آ.پ. برای من، واقعیت در رنگ‌صدایی نیست؛ یعنی یک‌صدا یا حداکثر دوصدای همزمان کافی است. موسیقی تکصدایی، مثل نوشتن یک متن یا یک نامه است. در یک قطعه آوازی، مهم ملودی است. همراهی در واقع، جنبی است. در آهنگسازی، یک‌پولی‌فونی کامل وقتی امکان‌پذیر است که هرکدام از اجزای ملودیک کامل باشند. ولی یک صدا عملا می‌تواند کامل و کافی باشد. فرهنگ‌های کهن گواه این مطلب هستند. آیین‌های مذهبی که تکصدایی، مثلا از بالای مناره‌ها شنیده می‌شود آیا فقط موسیقی هستند یا یک پیام؟ آوازهای «گرگوریین» که با کمال دقت و سادگی آهنگسازی شده‌اند، همه تکصدایی هستند. هیچ احتیاجی به صدای دوم نیست. ن.م. متاسفانه، در حال حاضر، در ایران سعی در بزرگ‌کردن آنسامبل ایرانی می‌شود. من فکر نمی‌کنم این تلاش نتیجه خوبی داشته باشد. از یک‌طرف، این موسیقی روی بداهه‌پردازی بنا شده و از طرف دیگر، ساختمان و رزنانس سازهای ایرانی، با هدف تقلیل صدا طرح شده. این‌دو روی عادت شنیداری ما ایرانی‌ها تأثیر گذاشته‌اند. آ.پ. در فیلمی که راجع‌به شما دیدم، کدام اثر شماست که ابتدا با آواز شروع می‌شود، فقط با همراهی یک طبل بزرگ؟ خیلی زیباست. بسیار قوی. متنی که خوانده می‌شود، اثر کیست؟ ن.م. اشعار عموما از حافظ و سعدی هستند. از عشق به‌عنوان تمثیل استفاده می‌کنند. یک قسمت عمده هم از مولاناست. جدا از اینکه کیفیات بی‌نهایت زیادی در آثار آنها هست، به‌طور مثال مولانا اشعاری دارد که در آنها فقط بر صدا تمرکز کرده و معنی ندارند. برای من این آثار بیش از اندازه جالب هستند، چون دقت فقط به صدا، متر، وزن و ریتم است. آ.پ. آیا امکان ترجمه برای این نوع اشعار وجود دارد؟ ن.م. فکر نمی‌کنم. چون آنها فقط صدا هستند. آ.پ. آیا این صداها پیامی خاص هستند که ایرانیان آن را دریافت می‌کنند؟ ن.م. در واقع دامنه تفسیر در این نوع اشعار خیلی باز است، زیرا حتی دیگر فاقد جنبه «سمانتیک» هستند. آ.پ. هیچ لغتی معنا ندارد... فقط صدا... چالشی بزرگ. ن.م. (لبخند) دقیقا حتی در بعضی از غزلیات مولانا چندبیت از یک غزل دیگر تکرار می‌شود ولی با قراردادن ابیاتی در قبل و بعد آنها، تفسیرهای دیگری را برای خواننده ایجاد می‌کند. فرم من هم از همین تکنیک مولانا الهام گرفته است. آ.پ. به شما تبریک می‌گویم. (لبخند) بعد از این جمله پرت به من پیشنهاد کرد مدتی استراحت کنم. مرا به کلبه آهنگسازی‌اش که از خانه مسکونی‌اش حدود ۲۰متر فاصله داشت، برد و چون او می‌داند که من مریض هستم، برایم جا انداخت و رفت... . بعد حدود دوساعت، با صدای در، بیدار شدم و دیدم او وارد شد با فنجان قهوه‌ای در دست که برایم آورده بود. دوباره به خانه مسکونی بازگشتیم و شروع به بحث کردیم. این بار همسر پرت (نُورا) هم در گفت‌وگوی ما شرکت داشت. من از رفتار و صحبت‌های او مسحور شدم. به این شکل، یکی از خوشبخت‌ترین روزهای زندگی خود را تجربه کردم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.