|

در حاشیه اجرای «تیستوی سبزانگشتی»

آدم‌بزرگ‌ها اینجوری‌اند

امین عظیمی

داستان بلند «تیستوی سبزانگشتی» نوشته «موریس دروئون» برای متولدین سال‌های دهه50 و سال‌های آغازین دهه60 شمسی یکی از خاطره‌انگیزترین کتاب‌های انتشاریافته توسط کانون پرورش فکری است. تیستو - قهرمان این کتاب که توسط لیلی گلستان به فارسی برگردانده شد - پسرکی در شمایل شازده‌کوچولوی سنت‌اگزوپری است. با همان صداقت و پاکی غیرزمینی‌اش که در برابر جهان پوچ، معناباخته و عادت‌زده آدم‌بزرگ‌ها حیرت‌زده می‌شود و سعی می‌کند با نگاه بی‌قید و آزادش به آنها نشان دهد تا چه حد در درک معنای زندگی ناتوان و زبون هستند. اگر شازده‌کوچولو از اخترک آسمانی‌اش به کره‌خاکی ما سفر می‌کند، تیستو در حقیقت فرشته‌ای است که در زمین متولد می‌شود و در انتها به سمت آسمان بال می‌گشاید؛ پسرکی چشم‌آبی که با انگشت‌های جادویی و سبزرنگش به هرچیزی که دست می‌زند حاصلش رویش گل‌ها و گیاهان فرحبخش و زنده‌ای است که دنیای خاکستری آدم‌ها را غرق رنگ، نور و طراوت می‌کند. «تیستوی سبزانگشتی» با وجوه نمادین و شاعرانه و روایت عمیق و پرلطافتش برای هر گروه تئاتری، گنجینه‌ای بی‌همتا از امکانات صحنه‌ای است؛ امری که در نخستین شب اجرای این اثر در سالن چهارسو بیشتر به روایتی شتابزده، پراکنده و پرداخت‌ناشده بدل ‌شده بود و تنها خوانشی سردستی از این کتاب را به نمایش می‌گذاشت. با آنکه نغمه ثمینی کوشیده بود از طریق ایجاد خطوط روایی چندگانه به یک الگوی دراماتیک دست پیدا کند- ماجرای گم‌شدن تیستو و بازیابی معجزاتی که او انجام داده در پیوند با حضور راوی -فریبا جدیکار- و همچنین گوینده تلویزیونی -حسن معجونی- اما محصول نهایی دچار نوعی شلختگی و گسستگی روایی است. این امر در کنار تضعیف وجوه فلسفی و عمیق داستان اصلی به‌نفع کنش‌های تزیینی و طنازی مخاطب‌پسند، در تعیین قلمرو مخاطبان خویش نیز دچار سرگشتگی است. از یک‌سو می‌کوشد برپایه فانتزی بصری مخاطب کودک را ‌برانگیزاند و از سوی دیگر با ایجاد گسست روایی و نیز اشاره به نوستالژی این کتاب برای راوی بزرگسال که خودش را یک‌ دختربچه عاشق تیستو معرفی می‌کند! مخاطب کودک را در میانه سرگشتگی رها می‌کند. اجرای زوج پورمختار- جدیکار در تبدیل وجوه فلسفی و عمیق این اثر به زبان صحنه نیز ناامیدکننده است. متن و اجرا ناتوان از تبدیل شخصیت دوبعدی تیستو در کتاب به کاراکتری سه‌بعدی و ملموس در صحنه است و با حاشیه‌روی و بهادادن به عناصر زاید همچون مجری برنامه تلویزیونی شهر «میرپوال» که کلامش خالی از تکه‌پرانی‌های سیاسی عوام‌پسندانه نیز نیست، تنها به پرکردن فضای صحنه از طریق کمیت عناصر می‌اندیشد. در صورتی که شمایل تیستو و پرسش‌های نغزی که در کتاب طرح می‌کند امکان ارزنده‌ای برای شخصیت‌پردازی دراماتیک او ایجاد کرده که در این اجرا توجهی به آنها نمی‌شود و بیش از هر زمان دیگری ضعف در دراماتورژی در تئاتر ما را به نمایش می‌گذارد. حضور راوی نیز یکی دیگر از عناصر زاید در این اجراست. راوی علاوه بر آنکه به‌عنوان یک واسطه در ایجاد پیوند عاطفی میان تماشاگران و صحنه کارکردی ندارد، بیشتر مانعی در روند پیشروی قصه و همچون وصله ناجوری است که گه‌گاه از آستین مولفان اثر بیرون می‌آید تا حسی سانتی‌مانتالیستی را به مخاطب حقنه کند. همچنین چیدمان صحنه و بهره‌گیری از تمهیدی وقت‌گیر برای تعویض صحنه‌ها- درهای کشویی- که می‌توانست با چرخش 90درجه‌ای میز مستقر در مرکز صحنه یاری شایانی به ریتم اثر کند، عملا به منبع ایجاد وقفه‌های آزار‌دهنده بدل‌ شده بود. این امر را اضافه کنید به هدایت فاقد ظرافت عروسک‌ها در صحنه که نمود آن را بیش از هر جایی در نحوه راه‌رفتن کاراکترها می‌توان شاهد بود؛ نکته‌ای که تنها در مورد معلم مدرسه تیستو به تمهیدی هوشمندانه بدل‌ شده است اما در لحظات دیگر اجرا نشان از تمرین‌های کم ‌گروه اجرایی دارد. اجرای «تیستوی سبزانگشتی» بیش از هرچیز از نوعی عدم‌یکدستی، شتابزدگی و نیز ایده‌های پراکنده و چنددستگی روایی- در یک‌کلام فقدان دراماتورژی - لطمه دیده است و مثل آدم‌بزرگ‌های قصه اصلی خالی از روحی نوجو و خلاق است و بیش از هرچیز این جمله معروف شازده‌کوچولو را یادمان می‌اندازد که می‌گفت: «آدم‌بزرگا اینجوری‌ان!»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.