|

بازی آمریکا و روسیه با کارت اوکراین

سمیرا فرخ‌منش

دوران تقابل آمریکا و روسیه که در سال۱۹۴۵ تا پایان قطعی آن در فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، حدود چهاردهه ادامه یافت، از طریق عملیات و اقداماتی همچون مانورهای دیپلماتیک، فشارهای اقتصادی، ارعاب، تبلیغات منفی، ترور، عملیات نظامی خفیف و جنگ‌های نظامی واقعی بود که نام داشت و دوابرقدرت به‌جای نبرد مستقیم با یکدیگر، کشور دیگری را وارد جنگ کرده و از این طریق به نبرد با یکدیگر می‌پرداختند. به‌دلیل رعب حاصل از این تقابل‌های بین‌المللی، بیم ایجاد دوباره آن فضا همیشه گریبانگیر آمریکا، روسیه، کشورهای منطقه خاورمیانه و اروپایی بوده است. دلیل آن نیز ادامه رویارویی و احساس عدم امنیت دوابرقدرت پیشین از وجود یکدیگر است. به همین سبب کشورهایی همچون اوکراین که همراه یا در مقابل آمریکا و روسیه قرار دارند، همیشه زیر نگاه حساس دوکشور جای می‌گیرند. خارج دور، خارج نزدیک جریانات مربوط به حوزه اوکراین و دخالت آمریکا در آن را می‌توان از دوجهت بررسی کرد؛ نخست از جنبه ویژگی‌های مربوط به اوکراین و دوم از جنبه نقشی که روسیه در این کشور بازی می‌کند. به زبانی دیگر می‌توان این بحران را بیانگر تقابل آمریکا و روسیه دانست؛ دوکشوری که همیشه دغدغه بازتولید فضای دوقطبی بین‌المللی گذشته و دوران جنگ‌سرد را در سر دارند. چون همان‌طور که عیان است، سیاست‌های استراتژیک روسیه در جریان اوکراین تماما هدفدار بوده و به جهت افزایش قدرت سیاسی - اقتصادی و نظامی وی صورت گرفته است. در نتیجه، رقیب دیرینه این کشور نمی‌تواند در برابر این تحولات گسترده تنها یک نظاره‌گر بین‌المللی باشد. بر این اساس می‌توان موضوع را نخست از جنبه تاکید بر اوکراین بررسی کرد. زمانی که «انستیتو تحقیقات صلح بین‌الملل در استکهلم» (SIPIR) در مارس2013، اوکراین را چهارمین صادرکننده بزرگ تسلیحاتی اعلام می‌کند، نشان‌دهنده توانمندی نظامی بالای این کشور در دستیابی به استقلال است. در این رده‌بندی، آمریکا با 8/760میلیارددلار، روسیه با 8/003میلیارددلار و چین با 1/783میلیارددلار، جلوتر از اوکراین قرار گرفته‌اند و این امر به آن معنی است که اوکراین در بعضی کشورهای اروپایی همچون آلمان، فرانسه، انگلیس و ایتالیا پیشی گرفته است. همین امر به تنهایی می‌تواند نگاه خیره آمریکا را به خود جلب کند. درواقع وجود یک همسایه قدرتمند نظامی- اقتصادی در جوار رقیب، امر ساده‌ای نیست که بتوان از آن چشم پوشید. جنبه دیگر موضوع، نزدیکی روسیه به این کشور است. در کنار 17درصد روس‌زبان ساکن در اوکراین و همچنین معادن عظیم آهن و فولاد، این کشور از برجسته‌ترین کانون‌های جغرافیایی انتقال گاز دنیا به شمار می‌رود. همین موارد یک موقعیت ژئواستراتژیکی خاص هم برای اوکراین ایجاد می‌کند و هم موردتوجه روسیه قرار می‌گیرد. بی‌دلیل نیست که روسیه یکی از دوناوگان خود را در یکی از بنادر اوکراین قرار داده. به همین علت اوکراین هم می‌تواند منبع امتیاز برای روسیه به حساب‌ آید و هم عامل خطر. آنچه که غیرقابل انکار است، توجه به محورهای اصلی برنامه‌های مدون استراتژیکی روسیه است که قصد تبدیل‌شدن به یک قدرت نظامی در جامعه بین‌الملل را دارد. هم هدف روسیه از این اقدام رقابت با آمریکاست و هم آمریکا نگران قدرت‌گرفتن رقیب. توجیه روسیه از اتخاذ راهبردهای ضدآمریکایی نیز می‌تواند تعریف آنها از دوستان و دشمنان خود باشد؛ به‌عبارتی همان تعریف استراتژیک «خارج دور» و «خارج نزدیک». منظور روس‌ها از خارج نزدیک، جمهوری خواهان بازمانده از اتحاد جماهیر شوروی و حوزه منافع حیاتی روسیه است. دکترین خارج نزدیک به این معنا بود که کشورهایی که در آسیای مرکزی و کشور‌های هممرز با روسیه قرا دارند، در میان اولویت‌های سیاست خارجی روسیه جای می‌گیرند و این کشورها خود نیز باید بپذیرند که روسیه نگاه ویژه‌ای به کسب منافع خود در این مناطق دارد. همین امر به تنهایی می‌تواند استراتژی خارجی آمریکا را مبنی بر جلوگیری برقراری مجدد هژمونی روسیه بر کشورهای اطراف تشکیل دهد. همچنین جدا از تقابل کلی میان آمریکا و روسیه، اقدامات متعددی در دوره پس از فروپاشی موجب رویارویی سیاسی- نظامی این دوکشور شده است. مانند طرح دفاع موشکی آمریکا، وضعیت کوزوو، پیوستن اقمار شوروی سابق به ناتو و برنامه هسته‌ای ایران از جمله موارد اختلاف روسیه و آمریکا به شمار می‌آیند. در سال2007 بودجه‌ای نزدیک به یک‌میلیاردو600میلیون‌دلار برای افزایش توان دفاعی آمریکا در قبال کشورهای اروپای غربی نسبت به حملات موشکی کشورهایی که بیم خطر از سوی آنان می‌رفت توسط کنگره به تصویب رسید. مهم‌ترین مخالف این طرح روسیه بود که اعتقاد داشت جلوگیری از خطر کشورهایی مانند ایران و کره‌شمالی (که آمریکا مدعی تهدید منافع خود از سوی این دوکشور شده بود) بهانه‌ای برای آمریکاست و هدف اصلی این سپرهای موشکی کنترل کشور و تسلط بر اقدامات نظامی روسیه است. موضوع استقلال کوزوو نیز یکی از صحنه‌های رویارویی آشکار روسیه و آمریکا بود. در همان هنگام و مدتی بعد از آن نزدیک به صدکشور این جدایی را پذیرفتند اما کشورهایی مانند روسیه، یونان و صربستان هنوز استقلال این ناحیه را به رسمیت نشناخته‌اند. در این میان، روسیه یکی از مخالفان قاطع این استقلال بود. از طرفی آمریکا در نقطه مقابل روسیه، خواهان استقلال همه‌جانبه کوزوو بود تا جایی که در این مسیر از هرگونه حمایت‌های مالی و نظامی دریغ نکرد. این حمایت‌ها تا مرحله‌ای تاثیرگذار بود که در هنگاه صدور رای استقلال این کشور در جلسه فوق‌العاده پارلمان، مردم خوشحال کوزوو با یک دست پرچم کشور خود و با دست دیگر پرچم آمریکا را بالا برده و شادمانی می‌کردند. موضوع پیوستن کشورهایی مانند گرجستان یا اوکراین به ناتو، همیشه از دغدغه‌های اصلی روسیه بوده که دلیل آن امری جز تسلط آمریکا در منطقه نمی‌تواند باشد. از طرفی گسترش حوزه ناتو در شرق اروپا به معنای تضعیف قدرت روسیه در منطقه است. چون گسترش مرزهای ناتو به سوی شرق، پایگاه‌های نظامی روسیه را از خاک این کشور جدا می‌کند. از سوی دیگر، ورود کشورهای حوزه بالتیک به ناتو، باعث می‌شود جنگنده‌های ناتو بتوانند در مدت پنج‌دقیقه به شهر سن‌پترزبورگ برسند. از سوی دیگر عضویت این کشورها به ناتو به معنی دسترسی به منطقه گالینین‌گراد است که امروز بین دوکشور لهستان و لیتوانی قرار دارد و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در میان همه رودررویی‌های روسیه و آمریکا، مناقشه اتمی ایران نیز یکی دیگر از میادین نبرد دیپلماتیک آنها بوده است. روسیه در این حین همیشه مایل بود نقش تعدیل‌کننده‌ای را در عرصه جهانی به خود اختصاص دهد. به همین دلیل قطعنامه‌هایی که در چندسال اخیر علیه ایران صادر می‌شد با مخالفت روسیه مواجه می‌گشت. اما از طرفی همکاری‌های نظامی که می‌توانست میان ایران و روسیه قطعی شود از سوی این همسایه شمالی لغو می‌شد. (مانند موضوع خرید و تحویل موشک‌های اس-300 که با وجود پرداخت هزینه از سوی ایران کن‌لم‌یکن تلقی و به شکل یک‌سویه از جانب روسیه لغو شد.) به همین دلایل می‌توان روی دیگری برای بازی روسیه در عرصه جهانی در نظر گرفت. یعنی روسیه با حمایت‌های دیپلماتیک از ایران در واقع مقابل آمریکا ایستاده و قدرت‌نمایی خود را به رخ می‌کشد. اما هنگام بازی با کارت‌های خود، حمایت و همگرایی کاملی با ایران به عمل نمی‌آورد. ضرورت وابستگی همسایگان به روسیه از طرف دیگر در روسیه نیز اوضاع آرامی در این‌باره حاکم نیست. منطقه روسیه کنونی همیشه دارای معادلات امنیتی پیچیده‌ای بوده است. چون چالش بر سر اینکه این منطقه را باید به نقاط آسیایی تقسیم‌بندی کرد یا اروپایی، همیشه وجود داشته است. از طرفی دیگر در این منطقه همیشه امنیت سیاسی، اجتماعی و نظامی با یکدیگر گره خورده است. همان‌طور که بسیاری از دولت‌های نوپای این منطقه هنوز سرشت مشخصی از لحاظ قومی- امنیتی ندارند، میزان استقلال یا وابستگی آنها به روسیه امروزی نیز کاملا روشن نیست. برای نمونه وضعیت قومی کشورهای اطراف که درصدی از روس‌زبان‌ها را در خود جای داده‌اند، همیشه مانع بزرگی بر سر راه یکپارچگی دولت- ملت‌ها به‌شمار می‌رفته است. از سوی دیگر روس‌ها همیشه وامدار یک اندیشه توسعه‌طلبانه تاریخی در منطقه خود بوده‌اند. به همین دلیل بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز تغییری در گرایشات سیاستمداران این کشور ایجاد نشد. ریشه این اندیشه را می‌توان در باور نخبگان روسی جست‌وجو کرد که بر این اعتقادند نفوذ و حضور روسیه در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز می‌تواند تامین‌کننده منافع روس‌ها باشد. پس دولتمردان این کشور همیشه منافع خود را در همه‌حوزه‌ها در منطقه اوراسیا جست‌وجو کرده‌اند. بر اساس همین باور تاریخی، یکی از مهم‌ترین اهداف روسیه پس از فروپاشی، تدوین استراتژی تامین امنیت این کشور در حوزه سابق آن و کشورهای هممرز است. در همین راستا روسیه سعی دارد به‌دنبال اهداف استراتژیک مشخص، کشورهای یادشده را در زمینه انرژی- سیاسی به خود وابسته نگه دارد. بر این اساس در زمینه امنیتی می‌کوشد اولا: حضور در مناطق استراتژیک را افزایش دهد. دوم: اگر بحرانی که احتمال دخالت غرب را ممکن می‌کند رخ دهد، روسیه ملزم به کنترل بحران موردنظر است. بر همین اساس می‌توان اقداماتی نظیر بهره‌برداری از منابع اقتصادی کشورهای همسایه، پیگیری منافع قومی- فرهنگی از طریق ارتباط با حدود 10میلیون‌اقلیت روس‌تبار در منطقه و تامین منافع نظامی از طریق تسلط بر بازیگران خارج از منطقه را از مهم‌ترین اولویت‌های سیاست خارجی روسیه قلمداد کرد. بنابراین رویداد‌های رخ‌داده در بحران اخیر اوکراین با توجه به این دسته‌بندی، می‌تواند توجیه قابل‌قبولی برای روسیه داشته باشد. اولا اوکراین کانون انتقالی بزرگی در ترانزیت انرژی میان روسیه و کشورهای اروپایی به شمار می‌رود و همین امر تاثیر شگرفی در کاهش یا افزایش منافع اقتصادی روسیه به دنبال دارد. از سوی دیگر حضور روس‌تبارهایی که در شرق اوکراین سکونت دارند، می‌تواند رشته عمیق فرهنگی- هویتی را میان روسیه و این کشور برقرار و نیرویی را ایجاد کند که توان مقابله با آن دشوار باشد تا جایی که برخی صاحبنظران روس‌های داخل اوکراین یا هرکشور دیگری را (مانند قزاقزستان) همواره به‌عنوان یک پتانسیل قوی به‌منظور احتمال تجزیه آن کشور مورد بررسی قرار می‌دهند چراکه این نیروهای انسانی همواره قابلیت تبدیل‌شدن به یک حرکت اعتراضی را در خود دارند. بنابراین به‌دلیل اختلافات دیرینه روسیه با قدرت‌های بزرگ غرب مانند آمریکا، همیشه عدم تسلط این کشور‌ها بر بازیگران منطقه‌ای که روسیه در آن به‌سر می‌برد، از اهداف اصلی استراتژیکی این کشور به شمار می‌رود. از سوی دیگر آمریکا یا برخی کشورهای اروپایی نیز به دنبال ایجاد ارتباطات سیاسی- اقتصادی جدی با اوکراین هستند که همین امر می‌تواند نشان‌دهنده نفوذ آنها در حوزه امنیتی روسیه باشد به زبانی ساده‌تر این دوقطب در ظاهر دوران دوقطبی‌بودن را پشت‌سر گذاشته‌اند. اما عملکرد هر دوکشور نشان‌دهنده تداوم بیم و نگرانی‌شان از یکدیگر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.