|

شکر تلخ

عبدالحسین طوطیایی عضو هیات‌علمی بازنشسته سازمان تحقیقات کشاورزی

پس از افت‌وخیزهای تولید شکر از منظر کشاورزی و صنعت در دهه‌های 60 و 70 شمسی، سرانجام شرایط مطلوبی در سال‌های 84 و 85 مشاهده و چشم‌اندار مطلوب‌تری در آینده پیش‌بینی می‌شد، ولی شگفتا که در سال‌های 85 و 86 با واردات سه‌میلیون و 600هزارتن شکر، زنجیره تولید شکر داخلی با گسستگی‌های نابودکننده‌ای روبه‌رو شد. فقط در سال 1385 واردات شکر در بخش خصوصی از 80تن در سال قبل به یک‌میلیون‌و440هزارتن رسید؛ یعنی 1700درصد افزایش. از آن سال به بعد که واردات شکر در انحصار بخش خصوصی قرار گرفت، مصرف سرانه شکر نیز از 30کیلوگرم به حدود 34کیلوگرم افزایش یافت تا با خروج سالانه نزدیک به یک‌میلیارددلار و با توجه به سرانه 26کیلوگرم در جهان، در زمره بالاترین مصرف‌کننده‌های شکر دنیا شویم. روند این نابودی اگرچه سودهای سرشاری را چون شهد بر کام معدودی چشاند اما تلخی این فرآورده شیرین، هرگز از خاطر تولیدکنندگان آن نخواهد رفت. این در حالی است که منافع عمومی حال و آینده کشورمان نیز از چشیدن شرنگ وابستگی به این محصول، بیشترین ضربه را دریافت کرده و خواهد کرد. در زمینه روغن، عمق و دیرینه مشکلات، بیش از دیگر کالاهای پرمصرف است. در شرایطی که در اوایل دهه 60 میانگین مصرف روغن کشور ما برابر با سرانه جهانی و حدود 12کیلوگرم بود، ولی در خلال دو دهه بعد به 17کیلوگرم و با شتاب حیرت‌انگیزی در 10‌ساله اخیر به حدود 20کیلوگرم رسیده است تا در مصرف این نهاده نیز بر سکوی نخست دنیا بایستیم. در تمامی همایش‌ها و تشکل‌های راهبردی مربوط به تولید دانه‌های روغنی و صنعت استخراج و تصفیه روغن نباتی تا نیمه اول دهه 80 تاکید محوری بر کاهش وابستگی 90درصدی مصرف داخلی به واردات این کالا بود؛ اما شگفتا که با وجود دستور بخشنامه‌ای «اسکندری»- وزیر وقت جهادکشاورزی در سال 1385- برای دستیابی به خودکفایی در یک دوره چهارساله، این وابستگی به 95درصد افزایش یافت. در حال حاضر نیز واردات حدود یک‌ونیم میلیون تن روغن خام یا معادل دانه‌های روغنی آن با ارزش حدود 5/1میلیارددلار مانند کابوسی واقعی بر بخش کشاورزی و اقتصاد کشور سنگینی می‌کند. تمرکز افراطی بر توسعه تولید دانه روغنی کلزا (محصول غیربومی) به‌مثابه رقیب کشت گندم، تغییر کاربری شدید اراضی پربازده زراعی، کاهش پرسش‌برانگیز تولید دانه‌های روغنی متحمل به خشکی مانند آفتابگردان، گلرنگ و... و مهم‌تر از همه واردات سخاوتمندانه و بی‌توجیه روغن‌های خام و نیز روند پرشتاب مصرف سرانه، از دلایل عمده این وابستگی به‌شمار می‌آید. با عنایت گذرا به این موارد؛ به نظر می‌رسد ساختار لرزان موجود تولید، توان رویارویی با اهرم‌های واردات، چه در زمینه شکر یا روغن و چه در دیگر کالاهای پرمصرف را‌ندارد. متولیان تولید به سال‌های آینده حواله می‌دهند و واردکنندگان به نیازهای فوری اشاره می‌کنند. پیشنهاد راقم در گام نخست، ضرورت برنامه‌ریزی همه‌جانبه برای کاهش سرانه مصرف تا رسیدن به میانگین جهانی است. در صورت تحقق چنین هدفی، تنها در هریک از کالاهای شکر و روغن امکان کاهش 600هزارتن واردات و از نظر پولی مجموعا حدود یک‌میلیارددلار صرفه‌جویی ارزی است. سیستم رسانه‌های عمومی از جمله صداوسیما، وزارت بهداشت‌ودرمان و... برای آگاهی‌دادن از زیان‌های مصرف افراطی و نیز کنترل در ترکیب غذایی سازمان‌های بزرگ مصرف‌کننده و... از پیشگامان این راهبرد تلقی می‌شوند. فراموش نکنیم که توزیع افراطی غذاهای چرب و شیرین در مراسم‌های مختلف (بدون مبانی منطقی) یکی از منابع عمده مصرف جامعه ما به حساب می‌آید و باز به‌خاطر بیاوریم که کشورمان از تولیدکنندگان عمده خرما و کشمش در سطح جهان به‌شمار می‌آید و با چنین ظرفیتی، الگوی درست مصرف (شکر) حتی از 26کیلوگرم هم پایین‌تر می‌رود. دستیابی به کاهش مصرف کالاهای موردنظر آن زمان امکانپذیر است که تصمیم‌گیران و دست‌اندرکاران دولت، به‌منظور کمک به اقشار آسیب‌پذیر، به توزیع روغن و شکر مبادرت نکنند و برای تثبیت قیمت‌ها، سوت کشتی‌های واردات را به‌صدا درنیاورند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.