ترکیه جدید دنبال چیست؟
به دنبال سالها برنامهریزی و سازماندهی مشخص، اردوغان در 28 آگوست بر تخت ریاستجمهوری نشست و با تغییراتی که در سیستم سیاسی ترکیه ایجاد خواهد کرد، بار دیگر در مقام قدرتمندترین شخصیت سیاسی ترکیه در کنار احمد داووداوغلو به طرحریزی، اجرا و نظارت بر سیاستهای کلان داخلی و خارجی خواهد پرداخت تا ترکیه را به افقهای چشمانداز 2023 نزدیک کند و مهر اتمامی بر نوینبودن ترکیه نوین بزند. شصتودومین دولت ترکیه در حالی میخواهد آغاز به کار کند که برنامه این دولت، طبق گفتههای رسمی مبتنی بر دموکراسی مشارکتی و حکومت قانونی، سه هدف اصلی را در دستور کار دارد؛ نخست ارایه سیاست خارجی غیرمنفعلانه که «مولود چاووش اوغلو» سکاندار آن خواهد بود و دوم حل مساله کردی و تمرکز بر دوره گشایش. جدیت ترکیه در این مساله به حدی است که میبینیم برای نخستینبار حل مساله کردی رسما در برنامه حکومت قرار گرفت. سومین هدف، برنامهریزی برای داشتن اقتصاد تولیدمحور و مبتنی بر استخدام نیروی کار است که در همین راستا ترکیه در نظر دارد با تکیه بر پایههای ارز، بورس و سود (ربا) را کم کند و با سیاستهای تشویقی برای استخدام، مشکل بیکاری را در کشور حل کند.
در کنار این اهداف اصلی، اردوغان بهشخصه و از طریق داووداوغلو مبارزه با ساختار موازی را پیگیری میکند. این جدیت به حدی است که موج جدید دستگیریها و پاکسازی و محاکمه جنبش فتحالله گولن آغاز شده است و اردوغان در نظر دارد در دیدار با اوباما خواهان تسلیم فتحالله گولن شود. هدف داخلی دیگر ترکیه، حذف نشانههای بهجا مانده از سیستم ولایتی این کشور است که حزب عدالت و توسعه پیشتر گامهای عمدهای را در این راستا بهویژه در حذف وصایت نظامی برداشته بود. اما مهمترین اقدام حکومت جدید، ایجاد یک قانون اساسی جدید خواهد بود تا روح ترکیه جدید در آن متجلی شده باشد. در این راستا در صورتی که تا پیش از انتخابات 2015 حزب حاکم نتواند آرا و هماهنگی لازم را به دست آورد از انتخابات جدید با شعار «قانون اساسی جدید، ترکیه جدید» برای تحقق هدف خود استقبال خواهد کرد. در عرف جامعه بینالمللی، زمانی یک کشور، سیاست خارجی موفق دارد که بتواند ضمن همراهی با قدرتهای بزرگ تعداد بیشتری از کنشگران بینالمللی را از خود خشنود کند. اما واقعیت این است که هیچ کنشگر واحدی نمیتواند رضایتخاطر تمامی کنشگران بینالمللی را به دست آورد. از اینرو،
قرارگرفتن منافع ملی بهعنوان چراغ راهنمای سیاست خارجی دارای عقلانیت کافی است. نکته دیگر این است که ردپای داووداوغلو در سیاست خارجی این کشور همچنان آشکار خواهد بود. شاید بتوان گفت این یک برنامهریزی بلندمدت حزب عدالت و توسعه اردوغان بوده است که هماکنون داووداوغلو آن را بهعنوان کنشگری موثر و اصلی در سیاست خارجی، همچنان حفظ خواهد کرد. نگرش سیستماتیک داووداوغلو در کنار اعتقاد وی به اینکه سیاست داخلی کشورهای متوسطی چون ترکیه که دارای مشکلات داخلی هستند در تداوم سیاست خارجی موفق قابل حل است، نقش بیشتری به وی در مکانیزم سیاستگذاری خواهد داد. دو نکته اساسی در سیاست داخلی و خارجی ترکیه در ارتباط با هم قرار دارد؛ نخست محوریت مساله اسلام سنی و دوم محوریت جهان ترک. حزب حاکم عدالت و توسعه از یک سو میخواهد با ارایه تصویری اسلامی از خود رهبری جهان اسلام و مسایل مسلمین را به دست بگیرد و از سوی دیگر میخواهد ضمن ایفای نقش برادر بزرگتر در جهان ترک، اتحادیه بیبدیلی برای اروپایی که حاضر به چشمپوشی از آن نیست، داشته باشد. حضور رییسجمهور ترکمنستان در مراسم تحلیف اردوغان و سفر رییسجمهور فعلی به آذربایجان، دلالتهایی بر
این ادعا است. این دو اصل بنیادی، بینش بلندمدت سیاست خارجی ترکیه را تشکیل میدهد که ریشه در سیاستهای نو عثمانیگرایانه و بینش رهبران حاکم حزب عدالت و توسعه و رهبران مهمی چون رجب طیباردوغان و احمد داووداوغلو دارد. خارج از این محور، سیاستهای ترکیهای که بهعنوان دولتی تاجر شناخته میشود، اقتصادمحور خواهد بود. برای نمونه، میتوان به روابطش با ایران اشاره کرد که برای قرنها جز در قالب کلان اقتصادی، هیچ معنای استراتژیکی نداشته است. این مهم در دوره حزب عدالت و توسعه دقیقا از این مساله سرچشمه میگیرد که ایران، کشور مسلمان غیرسنی و فارس یعنی غیرترک است. از سوی دیگر ترکیه در سیاست خارجی، ادامه اصول و سیاستهای کلی داووداوغلو و طرح و اجرای سیاستهای مکمل را دنبال میکند. برای مثال، ترکیه در نظر دارد با همکاری با کنشگری ثانی در مناطق ثالث به سرمایهگذاری و اجرای پروژههای جدید بپردازد. درست در سیاستهایی از این قبیل است که ایران میتواند در همکاری استراتژیک با ترکیه به نقشآفرینی بپردازد. ایران باید ترکیه را به این نتیجه برساند که اجرای هر پروژه منطقهای بدون در نظرگرفتن ایران یا همکاری نزدیک با آن، مقرونبهصرفه
یا ممکن نخواهد بود. این امر نیز با توجه به تفاوتهای هویتی میان دو کشور و ارزشهای محوری خاص، نیازمند ارایه مفهوم هویتی جامع است که ایران و ترکیه را زیر یک چتر قرار دهد. ارایه تصاویر مشترک از منافع ملی و مشترک، میتواند گام دیگری برای اتحاد استراتژیک با ترکیه باشد. در شرایط کنونی ترکیه درصدد است تا از انزوای غرورآمیزی که ماههاست در آن گرفتار شده، به شکلی که غرورش را خدشهدار نکند، خارج شود. اوضاع در کشورهای همسایه مانند سوریه و عراق بحرانی است. روسیه، اروپا را به چالش کشیده است و به نظر میرسد ایران تنها کشور منطقهای است که امنیت و ثبات درونی و مرزهای آن و ظرفیت عمده و جایگاه منطقهای که دارد، میتواند ترکیه را یاری کند. ترکیه باید تصویری از ایران را که در بسیاری از حوزهها برتری ایران بر آنها را نشان میدهد، ببیند تا اشتیاق درونی برای همکاریهای استراتژیک و همهجانبه و نیز اتحادهای بلندمدت را داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.