|

بازخوانی تاریخ سینمای ایران به مناسبت روز ملی سینما

چیزی نیست به آن ببالیم

عباس بهارلو . مورخ و پژوهشگر سینما

1 می‌خواهی درباره گوشه‌های پنهان و تاریک‌مانده تاریخ سینمای ایران تحقیق کنی؟ در اغلب موارد سند و منابع زیادی که به آن ببالیم وجود ندارد. عمدتا بی‌تاریخی، بی‌تحلیلی، بی‌سندی، انشانویسی، حرف‌های کلی غیرمعتبر صد تا یک غاز، از روی دست هم‌نویسی، تکرار غلط‌، فراوان هست؛ اما کمتر روایت کامل و دقیقی درباره بسیاری از رویدادهای تاریخ سینمای گذشته‌مان داریم. به‌ندرت روایت دو شاهد عینی با هم همخوانی دارد؛ به‌ندرت بر سر سال تولد و تاسیس و مرگ و نابودی یک آدم، یک مکان یا یک رویداد تاریخی سند دست اول در اختیار داریم. گاهی درباره رویدادهای زندگی یک آدم پیش از تولدش قلم‌فرسایی شده است و گاهی درباره آتش‌گرفتن یک سینما قبل از بناشدنش بسیار نوشته‌اند. آنقدر تاریخ این سینمای مفلوک، در بسیاری موارد بد و غلط روایت شده که حتی به‌اعتبار این سخن نغز «تاریخ بیهقی» هم می‌توان شک کرد؛ آنجا که می‌گوید: «اخبار گذشته را دو قسم گویند و آن را سه دیگر نشناسند: یا از کسی بباید شنید، یا از کتابی بباید خواند.» بنابراین با «مقدمه ابن‌خلدون» بیش‌تر می‌شود موافق بود وقتی می‌نویسد: «باید دانست که فن تاریخ را روشی است که هر کسی بدان دست نیابد...» 2 می‌خواهی «فیلمشناخت» فیلم‌های یک دهه اخیر را به روال کاری که درباره فیلم‌های 1309 به این سو انجام داده‌ای، تالیف کنی؟ در اغلب موارد نهاد پاسخگویی که به آن ببالیم وجود ندارد. هیچ ردونشانی حتی از بسیاری از فیلم‌های یک دهه اخیر نیست. یک خروار فیلم ساخته شده که نه در سینماها به‌نمایش عمومی درآمده، نه از «شبکه نمایش خانگی» پخش شده، نه کارگردان جوانش را می‌شناسی، نه سراغی از دفتر و دستک تهیه‌کننده غیرحرفه‌ای‌اش‌داری، نه در اداره‌ای که مجوز ساخت فیلم را صادر کرده آدم مسوولی پیدا می‌شود که راهنمایی و همکاری کند، نه اساسا کسی دلش برای ثبت چنین اطلاعاتی پرپر می‌زند. نتیجه اینکه یک کتاب مرجع 10ماه برای پیداکردن عنوان‌بندی 10فیلم، که خیلی هم ارزش هنری ندارند، معطل می‌ماند؛ انرژی‌ات هدر می‌رود، فرسوده می‌شوی و گاهی فکر می‌کنی که این همه سال چه وقتی تلف کرده‌ای. 3 می‌خواهی کتابت را برای انتشار به ناشر بسپاری؟ در اغلب موارد تیراژ انبوه یا خیل کتابخوان‌هایی که به آنها ببالیم وجود ندارد. وضع کتاب و کتابخوانی اسف‌بار است، چه کتاب‌های سینمایی و چه غیرسینمایی. تقریبا در دودهه اخیر با هر آدم دست‌اندرکار نشر که صحبت شود از کاهش تیراژ و افزایش قیمت پشت‌جلد کتاب می‌گوید. در ماه‌های اخیر هم ماجراهایی پیش آمده که باز هم تیراژ را پایین و قیمت پشت جلد را بالا ‌برده است. همین‌جا اشاره کنم که اگر تیراژ (چه کتاب و چه مجله) به‌جای آنکه اُفت کند، سیر صعودی داشته باشد، یعنی خواننده‌ای پیدا شود که کتاب و مجله بخواند، افزایش هزینه‌ها، بازار نشر را از رونق نخواهد انداخت اما کاهش بسیار محسوس کتابخوانی، دست‌کم در دو دهه اخیر سبب شده که تیراژ کتاب و مجله، به‌رغم افزایش جمعیت کشور، افت شدیدی داشته باشد و بازار نشر به‌شدت آسیب‌پذیر شود. سه عامل کاهش مطالعه، تیراژ و فروش (که در واقع می‌توان گفت یک عامل هستند) سبب شده این روزها بازار نشر در برابر افزایش صددرصدی قیمت کاغذ، نسبت به چند ماه گذشته سر خم کند و اگر همین روند ادامه داشته باشد، به‌زودی تا خم‌کردن زانو هم خواهد رسید. به‌عنوان نمونه کتابی که در سال 1383 با بهای پشت‌جلد هزارو500تومان عرضه می‌شد، این روزها با قیمت 10هزارو500تومان عرضه می‌شود. پایین آمدن تیراژ کتاب، یعنی کاهش میل به مطالعه؛ در جامعه‌ای که عدم‌تمایلش به مطالعه را ممیزی کتاب، رواج اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، وضع اقتصادی، گرفتاری و بی‌حوصلگی، گرانی کتاب و مانند اینها ذکر می‌کند. این وضع ضربه سنگینی به بازار نشر وارد کرده که اگر ادامه پیدا کند، بعید است بتوان از ضربه آن کمر راست کرد. این نکته را هم می‌توان فرض گرفت که اگر وضع به‌همین منوال پیش رود حتی اگر «ارشاد» از خیر ممیزی کتاب هم بگذرد که نمی‌گذرد، در آینده نه‌چندان دور ناشری که کار فرهنگی می‌کند، حاضر به چاپ کتاب نخواهد شد. («ارشاد» نه‌فقط در ممیزی کتاب آسان‌گیری نکرده، مدتی است بخشنامه کرده‌اند کتاب‌هایی که هفت،‌هشت‌سال قبل‌تر مجوز نشر داشته‌اند و بارها تجدید چاپ شده‌اند باید دوباره بررسی شوند و اجازه نشر بگیرند.) 4 کتاب مرجعی را که با خون‌دل تالیف کرده‌ای و به «زیور چاپ» آراسته‌ای از سرقت سارقان مصون است؟ در اغلب موارد قانونی که حافظ حقوق مولفان و مصنفان باشد و به آن ببالیم، وجود ندارد. از قدیم گفته‌اند سرقت، سرقت است و سارق هم سارق؛ چه آن دزدی که از دیوار خانه مردم بالا می‌رود و اسباب و زندگی‌شان را بار می‌زند، چه آن سارقی که شیشه اتومبیلی را می‌شکند و داشبورد را خالی می‌کند یا ضبط‌‌صوت را از جا می‌کند و با خود می‌برد، چه آن شیر ناپاک‌خورده‌ای که جیب کارگر و کارمندی را می‌زند و حقوق یک‌ماه او را به جیب خود می‌ریزد، چه آنها که فیلم فلان تهیه‌کننده را هنوز به‌نمایش عمومی درنیامده تکثیر و پخش می‌کنند و چه آن دزدان اقتصادی دانه‌درشتی که همواره گفته می‌شود نام‌شان برای عموم افشا می‌شود و نمی‌شود. این به‌عنوان مقدمه. اگر کتاب‌های مرجع با صرف وقت زیاد و انرژی جانکاه تالیف می‌شوند در این چندسال عده‌ای سودجو و عافیت‌طلب که نه می‌دانند تحقیق و پژوهش چیست و نه اینکه بعید می‌دانم در عمرشان 50،40 فیلم دیده یا همین تعداد کتاب خوانده باشند، کتاب‌های مرجع را جلوشان می‌گذارند و با وانویسی از آنها لوح‌های فشرده می‌سازند و به بازار عرضه می‌کنند، یا در سایت‌های سینمایی نهادهای دولتی و خصوصی به کرات استفاده می‌کنند؛ بدون آنکه زحمت گرفتن اجازه به‌خودشان بدهند یا داده باشند. اگر هم قرار باشد کارشان را «قانونی» پیش ببرند ابتدا تماس می‌گیرند که برای انجام «کار فرهنگی» به آنها اجازه داده شود از اطلاعات این کتاب‌ها مفت و مجانی برای «نرم‌افزاری سینمایی» استفاده کنند و اگر مخالفت کردی پیغام می‌فرستند که با تغییراتی در فعل و فاعل جمله‌های کتابت «کار فرهنگی»شان را به‌ثمر می‌رسانند. بعد می‌مانی معطل که نه وقت برای شکایت و شکایت‌کشی‌داری و نه اگر شکایت کردی کسی به «داد»ت خواهد رسید. 5 در اغلب موارد چیز زیادی که به آن ببالیم وجود ندارد... به همین سادگی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.