چگونه جایگاه شایسته مرحوم حسابی را از وی دریغ کردیم
تکریم پدر با تخفیف پدربزرگ
محمدرضا دستورانی
مرحوم دکتر«محمود حسابی» استاد باسابقه فیزیک است که دستاوردهای قابلاعتنا و قابلتقدیر بسیاری از خود بهجا گذاشته است، از جمله تالیف و انتشار مقالههای علمی در مجلات تخصصی فیزیک، تدوین کتابهای درسی فیزیک برای دانشجویان، تربیت دانشجویان بسیاری که بعدها تا آخرین مدارج علمی را در بهترین و معتبرترین دانشگاههای جهان طی کردند و پایهگذاری یا مدیریت نهادهای علمی کشور. هرکدام از این دستاوردها بهتنهایی ارزشمند و قابل دفاع است، چه رسد آنکه مرحوم«حسابی» بهتنهایی همه اینها را یکجا داشته است. اما چه شد که در سالهای اخیر، بسیاری از استادان شناختهشده فیزیک، تمایلی برای حضور در مجالس بزرگداشت و تجلیل از دکترحسابی ندارند حتی آن استادانی که خود پیشنهاددهنده تجلیل از وی و پایهگذار و اولین برگزارکننده چنین مراسمی بودند؟ اگر در رفتار و گفتار این استادان دقت کنیم، درمییابیم هیچکدام از آنان منکر جایگاه رفیع دکترحسابی بهعنوان استاد فیزیک نیستند اما منتقد شیوههای تکریم این استاد برجسته هستند که بستگان وی در پیش گرفتهاند. به باور آنان در اینگونه مراسم تجلیل، موضوع علم فراموش شده و برای ستایش از استاد، به موضوعاتی
حاشیهای متوسل شدهاند، یا برای تجلیل از استاد «حسابی» راه تخریب و تخطئه دیگران را در پیش گرفتهاند. امروزه در برخی از مراسم تجلیل از دکترحسابی، کمتر نشانی از استادان برجسته فیزیک و دانشجویان دیروزش میبینیم. در بین کسانی که در آن مجالس هستند و به تجلیل از دستاوردهای وی میپردازند، کمترچهرهای از استادان فیزیک به چشم میخورد. برای مثال آقای«ایرج حسابی» فرزند دکترحسابی که میخواهد همه بار تکریم از استاد حسابی را یکتنه بر دوش بگیرد و همه افتخار تجلیل از وی را نصیب خود کند، کتابی تالیف کرده است با نام «استاد عشق» با عنوان فرعی و توضیحی «نگاهی به زندگی و تلاشهای پروفسور سیدمحمود حسابی، پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران» چاپ سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. «ایرج حسابی» در این کتاب تمام سعی و تلاش خود را به کار برده است تا از پدر بزرگوار خود تجلیل کند و در این مسیر، ذرهای کوتاهی نورزد. اما به نظر میرسد وی در مسیر نادرست گام برمیدارد. به گمان او برای تجلیل از دکتر«حسابی» باید دیگران را تخطئه کرد حتی اگر لازم شد، پدر مرحومدکترحسابی (یعنی پدربزرگ راوی). گویا او بر این باور است دستاوردهای
علمی و فرهنگی دکترحسابی ناچیز، بیارزش و بیمقدار است و تنها زمانی ارزشمند میشود که به خواننده بگویند همه این دستاوردها در فقر و نداری حاصل شده است، در حالی که همه میدانیم استاددکتر«حسابی» از خانوادههای متنفذ و متمکن بودند و این نکته از رفتارها و سکنات دکتر«حسابی» نیز به خوبی آشکار بود. با آنکه پدر دکتر«حسابی» کنسول ایران در شامات بود و در نتیجه وضعیت اقتصادی مطلوبی داشت، گویا «ایرج حسابی» بر این باور است که داستان یک قهرمان، فقط با فقر و فلاکت خواندنی میشود و برای همین در اولین گامها، پدر دکتر«حسابی» را به مسلخ بیاعتباری میبرد. یکی از نقاط اوج این داستان، ماجرای ازدواج دوباره معزالسلطنه، پدر دکتر«حسابی» است. همسر دوم وی، شوهر را وامیدارد که در حق همسر اول و فرزندان جفا کند. برای مثال در صفحه 30کتاب «استاد عشق» از قول دکتر«حسابی» آمده که پیشکار پدرش به منزل آنان میآید و میگوید: «جناب قنسول (منظورش پدرم معزالسلطنه بود) نامهای مرقوم فرمودهاند و دستور دادهاند خدمت برسم و عرض کنم که شما باید اینجا یعنی کاخ سفارت را ترک بفرمایید و ضمنا مبلغی را هم که به عنوان خرجی حواله میفرمودند، قطع کردهاند و
دستور دادهاند که دیگر ما وجهی تقدیم شما نکنیم.» و در صفحه 33: «آقای معزالسلطنه به تهران میآید تا ثروت بیشتری گردآورد و جای پایش را محکمتر کند. برای همین سعی میکرد به دربار شاه نزدیک شود. و با خانمی به اسم همدمالدوله که از خانواده سلطنتی قاجار بود، آشنا میشود و با او ازدواج میکند. با این کار «بزرگ بزرگ» (یعنی معزالسلطنه، همان پدر مرحوم دکترحسابی) به شاه نزدیکتر میشود و موقعیت بسیار خوبی بهدست میآورد و مدام در میهمانیهای مختلف دربار شرکت میکند. بعدا نوروز غلامسیاه منزل آنها برای ما تعریف میکرد که ایشان شب و روز در میهمانی و مجالس قمار غرق بودند. «معزالسلطنه» بعد از چند ماه از خانم جدید خود میخواهد که با شاه صحبت کند تا او مقام بالاتری را تصاحب کند. متاسفانه خانم «همدمالدوله» برای انجام دادن این کار شرط سختی را به ایشان پیشنهاد میکند تا با انجام دادن آن، ایشان را به آرزوهایش برساند. شرط خانم «همدمالدوله»، رها کردن زن و فرزندان و قطع خرجی و اخراج آنها از سفارت بود تا به این وسیله فرزندان و همسر اول معزالسلطنه (دکترحسابی و مادرش. م) از بین بروند.» «ایرج حسابی» در این کتاب با ذکر این نکته
که پدر مرحوم دکتر«حسابی» ازدواج مجدد داشته (که البته همه میدانیم در آن روزگار، کار رایجی بود و مثل امروز کار زشت و قبیحی نبود)، سعی کرده مقدمهای فراهم آورد و زمینه را آماده کند که اثبات کند دکتر«حسابی» در فقر و فلاکت و نداری به تحصیل پرداخته است. طبق ادعاهای «ایرج حسابی» در صفحه 56کتاب، دکتر«حسابی» میگوید: «شبها که همه میخوابیدند با برادرم توی کوچههای بیروت راه میافتادیم و از پشت هشتی در خانهها، نانخشک جمع میکردیم. نانها را به خانه میآوردیم و میشستیم و روی پارچهای پهن میکردیم تا آبش گرفته شود. بعد نانها را به جای غذا، میخوردیم.» او آنقدر به همسر اول و فرزندان سختگیری میکند که آنان حسرت زندگی «حاجعلی»، مستخدم قنسولگری ایران در بیروت را میخورند. بهنظر میرسد با توجه به ثروت کلانی که از پدر دکتر«حسابی» برای او به ارث مانده است، داستانهای مربوط به فقر و فلاکت و نداری و جمعآوری نان خشک از پشت در خانهها صحت نداشته باشد. اما حتی اگر صحت داشته باشد، برای خواننده دلپذیر نیست که کسی بخواهد با بدگویی از پدرش و متهمکردن او به عیشوعشرت و غرق بودن در قمار، برای خود اعتباری فراهم کند. به هر
روی، بهنظر میرسد مرحوم دکتر«حسابی»، انسان وارستهای بوده و هیچگاه نخواسته است با تخریب دیگران (به ویژه پدرشان) برای خود کسب آبرو کنند. حتی اگر این داستانها هم صحت داشته باشد و فیالواقع دکترحسابی در فقر و فلاکت بزرگ شده و تحصیلکرده باشند، بعید بهنظر میرسد که به این شکل تند و تیز، از پدرشان بدگویی کرده باشند یا حتی اگر چنین سخنانی را درگوشی به فرزند خود گفته باشند، راضی باشند که این سخنان به شکل کتابی تدوین شود و در تیراژ بسیار زیاد، در اختیار مردم قرار گیرد. همه به «ایرج حسابی» حق میدهند که دوستدار پدر باشد و بخواهد برای تکریم پدر کوشش کند اما بعید است تکریم پدر با تخفیف پدربزرگ حاصل شود. دکتر«حسابی» شایسته همیشه در اوج ماندن است، شایسته اینکه الگویی برای دانشجویان و جوانان این مرز و بوم باشد، این فرصت را از دکترحسابی دریغ نکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.