|

مانی جعفرزاده در گفت‌و‌گو با «شرق»:

بخشی از «فرهنگ طهرونی» در موسیقی کوچه‌بازاری است

میرا بدخشان: شاید انتخاب یک موسیقیدان رادیکال که فعالیتش در حوزه موسیقی کلاسیک است، در نگاه اول انتخابی دور از ذهن برای بحث‌ونظر در مورد موسیقی کوچه‌بازاری باشد، اما مانی جعفرزاده به دور از حُب‌وبغض نادرستی که در فضای تحلیلی موسیقی ما وجود دارد، به تحلیل این موسیقی پرداخت. مانی جعفرزاده موسیقیدانی است که در مورد اتفاق‌های اجتماعی- فرهنگی واکنش دارد و ابایی ندارد از اینکه نظرگاهش را درباره یک آلبوم یا یک هنرمند آشکار کند. او فارغ از ارزش‌گذاری‌های متعارف، بحث‌های جالبی درباره جریان موسیقی کوچه‌بازاری مطرح کرده که خواندنش خالی از لطف نیست. جایگاه موسیقی کوچه‌بازاری در تاریخ موسیقی معاصر ما کجاست؟ من معتقدم آنچه که ما به‌عنوان موسیقی «تهرانی» می‌شناسیم، دو وَجه دارد؛ یک وجه آن موسیقی ردیف دستگاهی ایرانی به شکل قَجری است که موسیقی «اِلیت» یا موسیقی طبقه اشراف بوده و وجه دیگرش موسیقی کوچه‌بازاری که امروز سایه کمرنگی از آن باقی است و با کارکرد موسیقی پاپ در تهران آن سال‌ها تولید می‌شده است. درواقع باید پذیرفت آنچه که در سایر نقاط ایران به‌عنوان موسیقی کوچه‌بازاری اتفاق می‌افتاده، تا اندازه زیادی ساده‌شده همان موسیقی محلی و مقامی بوده است که کمابیش امروز هم از آن نام می‌بریم [و البته فقط نام می‌بریم! چون آن هم مثلِ موسیقی کوچه‌بازاری تهرانی رو به زوال است] و موسیقی کوچه‌بازاری تهرانی هم ساده‌شده و کم‌تکنیک‌شده موسیقی سنتی قجری به نظر می‌رسد. این است که موسیقی کوچه‌بازاری درواقع می‌کوشیده قاطبه اهالی تهران را با آن تفاوت‌های عجیب فرهنگی که هرکدام‌شان از یک جای ایران آمده‌اند، در کنار هم جمع کند و شادی ببخشد. دقت کنید هیچ ادعای دیگری هم ندارد، فقط شادی می‌بخشد. نه داعیه نوآوری دارد، نه می‌خواهد اصلاح اجتماعی و حرکت سیاسی به وجود بیاورد، نه هیچ‌چیز دیگر. می‌خواهد شادی‌بخش باشد و مفرح؛ همین. غیر از کارکرد تفریحی آن‌سال‌ها، اما امروز اینکه موسیقی کوچه‌بازاری یک هویت مشخص و اصیل دارد، به‌نظرم برای ما منحصربه‌فرد و مهم است، البته ممکن است و حتی بدیهی است که مثل هر موسیقی دیگری که در تهران اتفاق می‌افتاده، «المان»ها و لحظاتی از موسیقی‌های محلی و مقامی نقاط دیگر را در آن پیدا کنیم، اما اصالت و خاستگاه جغرافیایی‌ ماجرا مربوط به تهران است و ربط‌هایی گاهی کمرنگ و گاهی پررنگ با ردیف را هم به نمایش می‌گذارد. این است که موسیقی کوچه‌بازاری که در موردش حرف می‌زنیم، معنا و مفهوم و تاریخچه و جای اجرا و آدم‌های اجرا‌کننده خودش را دارد؛ کاری نیست که همه‌کس بتوانند انجام دهند، لحن و گویش خودش را دارد، با قاطعیت می‌توان گفت لهجه خودش را دارد. می‌توانم مثال بزنم آقای «جواد یساری» و «عباس قادری» مشخصا با لهجه تهرانی می‌خواندند و می‌خوانند. این لهجه یک گویش مشخص است. شما دیگر در جایی نمی‌شنوید. برای شنیدنش شاید باید بروید و تهران قدیم را دوباره کشف کنید برای مثال شاید دیگر فقط پیرمردهای خیلی پیر و قدیمی «شابدُلَظیم» (دارم بر این اصطلاح تاکید می‌کنم و نمی‌گویم شاه عبدالعظیم.) را پیدا کنید که هنوز کمی با این لهجه حرف بزنند که آقایان عباس قادری و جواد یساری می‌خوانند. این گویش یک جغرافیای مشخص دارد: تهران قدیم و موسیقی‌اش هم در نقطه معلومی شکل گرفته: کافه‌های تهران قدیم و شاید از همین‌رو هم باشد که به موسیقی لاله‌زاری مشهور است در حالی که خیلی از کافه‌های پاتوق این‌جور موسیقی لزوما در «لاله‌زار» نبوده‌اند. اما تهرانی بوده‌اند؛ تهرانی اصیل. همه اینها را که کنار هم بگذارید، نوعی از اصالت به دست می‌آید که در موسیقی‌های پاپ بعدی که از راه رسیدند دیگر وجود نداشت و ندارد. به نظرم موسیقی کوچه‌بازاری در مفهوم قدیمی خودش بسیار درخور اعتناست. یک شاخه خیلی مهم و جدی دارد مثل «ضربی‌خوانی» که از اساس کاری است کارستان و آخرین بازمانده‌اش آقای «مرتضی احمدی» هستند که عمرشان درازباد. آنکه اصلا به جای خود، بی‌نظیر است و قابل قیاس نیست با این یکی شاخه موسیقایی بازاری‌تری که خواننده‌ها و اجرا‌کننده‌هایش را نام بردیم. اما همین شاخه بازاری‌تر هم وجه‌هایی از نوع زندگی و تلقی آن‌روزها را به نمایش می‌گذارد که شما در جای دیگری نمی‌توانید از آنها سراغی بگیرید. همه‌اینها را اگر کنار هم بگذاریم، به نظرم به‌لحاظ محتوایی و فرم در مفهوم کلی، موسیقی کوچه‌بازاری موسیقی اصیل و درخور اعتنا و در لحظات بسیاری بسیار دلنشین است؛ ویژگی‌هایی که تقریبا هیچ‌کدامش در موسیقی پاپ امروز ما نیست. به نظرتان رویکرد فرهنگی این موسیقی را حذف کرد یا روندی که موسیقی در خودش طی کرد؟ متاسفانه شکل‌های دیگری از موسیقی پا به عرصه گذاشت و این موسیقی را در خودش بلعید، دقیقا مثل کاری که بسازبفروش‌ها با بافت قدیمی تهران کردند؛ درست مثل کاری که صنف لوازم الکتریکی با خیابان لاله‌زار کرد؛ لاله‌زاری که از سر تا ته، از تماشاخانه پر بود عملا به بازار فروش لوازم الکتریکی تبدیل شد؛ اتفاقی که برای لاله‌زار افتاد، دقیقا برای موسیقی کوچه‌بازاری هم افتاد. آیا این موسیقی، وقتی این فرهنگ از بین رفته، می‌تواند عملا به حیاتش ادامه دهد؟ برای حفظ و حراستش چه اتفاقی می‌تواند بیفتد؟ ما ایرانی‌ها کلا در حال کوبیدن و از نو ساختن هستیم. ما تقریبا چیزی از گذشته حفظ نکرده‌ایم. ما هرچیزی را خراب می‌کنیم و به جایش یک بنای بسازبفروشی می‌گذاریم. این کار را با موسیقی سنتی ایرانی هم کرده‌ایم، یعنی ورثه صاحبنام‌های موسیقی سنتی، بنای پدری‌شان را کوبیده‌اند و به جایش یک چیز عجیب‌وغریبی بنا کرده‌اند که هرچیزی هست، موسیقی سنتی ایرانی نیست. در مورد موسیقی کوچه‌بازاری هم این اتفاق به طریق اولی افتاده، چون با توده مردم بیشتر سروکار دارد. نکته غیرقابل انکار این است که فرهنگ، متولی می‌خواهد. فرهنگی که متولی ندارد، به‌مثابه ساختمان و عمارتی که متولی ندارد ویران می‌شود و وقتی ویران می‌شود، ما فکر می‌کنیم که لابد مردم آن را نمی‌خواستند یا این یک استحاله و تحول است! نه تحول نیست؛ ما یک بنایی را به حال خودش رها کردیم و آن بنا به ویرانه تبدیل شده و حالا می‌گوییم چرا کسی در اینجا زندگی نمی‌کند؟ بالطبع ویرانه جای زندگی نیست ولی یک روز بوده و هنوز هم می‌توانست باشد اگر ما به آن رسیدگی می‌کردیم. این رفتار و این نگاه در تمام شوون زندگی ما وجود دارد و در موسیقی هم رخنه کرده است. چه در موسیقی سنتی ردیف قجری که از همه زیبایی‌اش یک چیزی شبیه موسیقی راک باقی مانده و هم در موسیقی کوچه‌بازاری که از همه لطف و صفا و نمکین‌بودنش حالا تقریبا فقط صدای اره بده تیشه بگیرِ موسیقی چرند لس‌آنجلسی و مقلدان داخلی‌اش باقی مانده. خیلی‌ها می‌گویند ‌موسیقی کوچه‌بازاری سخیف است و چون موسیقی برخی «فیلمفارسی»ها هم بوده، آن را با «فیلمفارسی»ها قیاس می‌کنند... . اجازه دهید یک‌بار با خودمان روراست باشیم. مطلقا نمی‌خواهم از سینمای فارسی دفاع کنم چون از آن متنفر بوده و هستم ولی در قیاس با بخش اعظم فیلم‌هایی که امروز در سینمای ما تولید می‌شود، بی‌هیچ پرده‌پوشی ناگزیریم بپذیریم برخی از فیلم‌های فارسی رجحان داشتند. این است که معتقدم در قیاس با موسیقی پاپ امروز ما هم بخش وسیعی از موسیقی کوچه‌بازاری رجحان دارد. سینمای فارسی هرچیزی هست، برآمده از یک نوع زندگی مشخص در یک دوران تاریخی مشخص است، یعنی یک نقش تاریخ هنری ایفا می‌کند. موسیقی کوچه‌بازاری هم همین‌طور است. در سینمای امروز ایران و در موسیقی پاپ امروز ایران مطلقا هیچ نشانه‌ای از زندگی امروز ما نیست و اگر هم شباهتی است در گیجی است، یعنی فیلم‌ها و موسیقی‌های پاپ همان‌قدر گیج می‌زنند که ما گیج می‌زنیم. در ترانه‌های کوچه‌بازاری ضرب‌المثل و تیکه‌های تهرانی وجود دارد (تیکه را دقیقا به معنای مَتَلک می‌گویم). نمی‌توانید انکار کنید که در این موسیقی بخشی از « فرهنگ طهرونی» رایج است. نمی‌گویم تهرانی، می‌گویم: «طهرونی» و روی این لغت تاکید دارم. کلام این موسیقی به زبان مردمی حرف می‌زند که پیشینه‌ای در یک مختصات جفرافیایی دارند، اما در موسیقی پاپِ امروز که وزارت ارشاد هم رویش مهر تایید می‌زند، هیچ‌یک از این ویژگی‌ها وجود ندارد. من شاید موسیقی کوچه‌بازاری گوش ندهم، اما هزاربار آن را بر موسیقی پاپ این‌روزها و خیلی از به‌اصطلاح سنتی‌ها و تلفیقی‌ها ترجیح می‌دهم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.