|

چرایی موسیقی کوچه‌بازاری در گفت‌وگو با رضا مهدوی

مردم از موسیقی کت‌وشلواری خسته شده‌اند

سعید برآبادی

ایده این مصاحبه در یک گزاره خلاصه می‌شود: «موسیقی، کوچه‌بازاری؛ هیزم تحولات اجتماعی‌- سیاسی نیم‌قرن اخیر». این گزاره را رضا مهدوی، کارشناس سنتورنواز و موسیقی‌پژوه به نوع دیگری مطرح می‌کند و آن، نقش موسیقی کوچه‌بازاری در رونق اخلاق و فرهنگ عامه است و می‌گوید اگر امروز احساس خلأ فرهنگی می‌کنیم، اگر به‌شدت غرب‌شیفتگی در حال سرایت است به خاطر احیا نشدن درست موسیقی کوچه‌بازاری است. این گفت‌وگوی کوتاه، درصدد است جایگاه موسیقی کوچه‌بازاری را در قبال جریان روشنفکری بررسی کند اما به سوی این نگاه می‌رود که مردم فارغ از اینکه رابطه‌ای با روشنفکری دارند یا خیر، عباس قادری گوش می‌دهند، جواد یساری گوش می‌دهند و این موضوع نه‌تنها عیب نیست بلکه نشان‌دهنده خلأیی است که در 36سال بعد از انقلاب از نشنیدن این موسیقی تجربه کرده‌ایم: تا به حال به موسیقی کوچه‌بازاری گوش داده‌اید؟ اصلا این نوع موسیقی را به عنوان یک «نوع» در موسیقی ایران قبول دارید یا نه؟ شخصا به موسیقی کوچه‌بازاری معتقدم و آن را به‌عنوان یکی از خرده‌فرهنگ‌های موسیقی کشور قلمداد می‌کنم که متعلق به همه مردم است و اگر حضوری درخور ‌نداشته باشد، نمی‌توانیم از موسیقی ملی یا آیینی حرف بزنیم. این موسیقی تاکنون بسیاری از مفاهیم مهم اجتماعی، مذهبی و... را در جامعه جاانداخته و فارغ از اینکه در چه محیطی منتشرشده در جامعه تاثیرگذار بوده است. در نظر داشته باشیم که در سال‌های قبل از انقلاب این نوع از موسیقی به حدی جدی می‌شود که راه به تلویزیون و رادیو باز می‌کند اما متاسفانه بعد از انقلاب بی‌دلیل از تولید و پخش آن جلوگیری می‌شود. لابد دلیلی داشته، مثلا مخالفت‌های برخی مدیران؟ یا برخوردهایی که ابتدای انقلاب با برخی از هنجارشکنی‌ها می‌شد؟ چه کسی از مسوولان نظام با چنین موضوعی مخالفت می‌کرد؟ آنان از همان اوایل انقلاب، خود را قدردان مردم کوچه بازار و کسبه و بازاریان دانستند که در طول سال‌ها پشت مردم را خالی نکردند و حمایت‌های آنها باعث شده بود این انقلاب به نتیجه برسد. وقتی بازار پشتوانه مادی و معنوی و حامی جنبش مردم بوده چطور می‌شود از هنر بازار حرف نزد؟ چطور می‌شود فراموشش کرد؟ در حالی که یکی از ارکان گویش ما، زبان دیگر همه ما همین نوع موسیقی است. 36سال است که این نوع موسیقی کنار گذاشته‌شده و منزوی‌شده است و در تمام این سال‌ها، غرب‌شیفتگی بیشتر و بیشتر شده و کسی توجه نمی‌کند که وقتی نمی‌گذاریم، موسیقی کوچه‌بازاری به شکل درست آن، راه خودش را برود برای مخاطب چاره‌ای جز گرایش به سمت موسیقی آن طرفی نمی‌ماند! یعنی معتقدید تا این میزان موسیقی کوچه‌بازاری با مردم ارتباط داشته؟ بله و اتفاقا این طبیعی است. به آهنگ «زیارت» عباس قادری نگاه کنید و... توجه کنید، نمونه‌ای از پاکی و صداقت است در گفتار و توجه به یک موضوع مهم مثل زیارت که امروز نه در موسیقی پاپ می‌بینیم و نه در موسیقی جدی. درست است که پیش از انقلاب این موسیقی با تصاویر ناصواب همراه بود و شاید حتی در محیط‌های غیراخلاقی منتشر می‌شد اما انقلاب ما آن صحنه‌ها و آن محیط‌ها را به پس‌زمینه راند تا بتوان از همه هنرها در بهترین شرایط و اخلاقی‌ترین روش بهره برد و متاسفانه موسیقی کوچه‌بازاری از این موضوع محروم مانده. ولی به‌نظر می‌رسد این نوع موسیقی مثل فیلمفارسی‌ها، پر از کلیشه است. اگر آهنگی پر از مفاهیم، رفاقت و دوستی و احترام به خانواده باشد پر از کلیشه است؟ کدام‌یک از موسیقی‌های بعد از انقلاب، در راستای ترویج این فرهنگ خوب و اخلاقی است؟ اما در حوزه فرهنگ عامه، تئاتر لاله‌زار و تخت حوضی زنده شد. اتفاقا سوال من هم اینجاست که چرا موسیقی کوچه‌بازاری، مثل تئاتر لاله‌زار، احیا نمی‌شود؛ وقتی یک نیاز واقعی جامعه ماست. این‌روزها در کنار خیابان‌ها، جوان‌هایی را می‌بینم که موسیقی خیابانی اجرا می‌کنند، این نیاز جامعه ماست چراکه عابران می‌ایستند، گوش می‌دهند و با کمال رضایت دست در جیب می‌کنند و پولی به آنها می‌دهند. نغمات و الحان گذشته از طریق همین حنجره‌ها دوباره دارد به گوش مخاطب می‌رسد چراکه این موسیقی، قومی‌تر و مردمی‌تر از موسیقی‌ای است که در تالارها اجرا می‌شود. شاید یکی از دلایل مهجور ماندن این موسیقی پس از انقلاب، حمایت مادی و معنوی دربار از آن بود، این موضوع را تایید می‌کنید؟ در بطن جامعه وضع فرق می‌کند؛ به نظرم 80درصد مردم، علاقه‌مند موسیقی کوچه‌بازاری هستند. یعنی 80 درصد مردم ایران روشنفکر نیستند؟ نوع سوال شما غلط است، مگر برخی روشنفکرها از این موسیقی لذت نمی‌برند؟ من دوستان مختلفی از قشرهای مختلف دارم که در ماشین یا در محل کار خود موسیقی کوچه‌بازاری گوش می‌دهند و اتفاقا از آن لذت می‌برند. شاید از آن نوع کار‌هاست که روشنفکرها دارند، مثل جریان خز بازی که این روزها گل کرده؟ از آنها که پرسیدم، گفتند خاطره داریم از این نوع موسیقی. نگاه کنید الان در وایبر هم همین‌طور است، آهنگ فلانی را می‌فرستند برای تجدیدخاطره و اتفاقا کلی هم مخاطب دارد چون مردم خودشان می‌توانند چیز خوب را از چیز غلط تشخیص بدهند. تجربه‌هایی هم بعد از انقلاب داشته‌ایم؟ تجربه‌ها بسیار‌بسیار کم بوده‌اند، حتی پراکنده و موردی. مثلا آقای خلعتبری برای «خوش‌رکاب» به سمت این نوع موسیقی رفت و گوش‌ها را متوجه این خلأ کرد اما بعدا این مسیر را ادامه نداد. شاید به خاطر ملاحظات؟ نه، مساله آقای خلعتبری یک موضوع شخصی بود. در جامعه کسی با این نوع موسیقی مخالفت ندارد، هنرمندان ما خودشان دارند خود را سانسور می‌کنند در حالی که در خارج وضع برعکس است. هنرمندان برای اجرای موسیقی مردمی سرودست می‌شکنند. در پارکی در لندن، یکشنبه‌ها بزرگان موسیقی جمع می‌شوند و برای مردم، رایگان اجرا می‌کنند، آن وقت مدیریت فرهنگی ما می‌ترسد که در پارک‌ها برای مردم موسیقی زنده اجرا کند، تئاتر خیابانی داریم اما موسیقی خیابانی نداریم. برای رفع این خستگی موسیقی پاپ هست و شاید دیگر نیاز نباشد مسوولان ریسک کنند و گونه دیگری از موسیقی را که اتفاقا تاریخ خوبی نداشته رسمی کنند. برعکس، نمایندگان موسیقی کوچه‌بازاری در دل مردم حضور داشته و دارند. امروز همان موسیقی که شما می‌گویید خیلی طرفدار ندارد و مردم چندان برایش دست به جیب نمی‌شوند. خسته شده‌اند از موسیقی نشسته و کت و شلواری و اگر موسیقی کوچه‌بازاری درست احیا شود، قطعا به سمت آن خواهند رفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.