به مناسبت تجديدچاپ دو کتاب «شبنشيني باشکوه» و «ترس و لرز» از غلامحسين ساعدي
و سبکباران ساحلها را نصيبي نرسد*
علي شروقي
شايد کمي کجسليقگي به نظر آيد معرفي «شبنشيني باشکوه» به مخاطب علاقهمندي که تا به حال ساعدي نخوانده است. ساعدي را با «شبنشيني باشکوه» نبايد آغاز کرد، که اين کتاب آغاز ساعدي است و آنچه معرف سبک ساعدي است در اين کتاب يا کمتر به چشم ميآيد يا اگر هست در حد رگههايي است که قرار است در آيندهاي که اکنون گذشتهشده به بار بنشيند؛ با اين همه آنچه نوشتن از اين کتاب و يادآوري آن را برميانگيزد، چيزي است در آن، که همچنان در برابر گذر زمان، سختجاني به خرج ميدهد و ما زماني آن را درخواهيم يافت که از پايان ساعدي به آغاز او بازگرديم که اين آغاز، همين «شبنشيني باشکوه» - دومين اثر داستاني منتشرشده غلامحسين ساعدي بعد از «خانههاي شهر ري» - است که اين روزها به همراه کتاب «ترس و لرز» از طرف انتشارات نگاه تجديدچاپ شده است. «شبنشيني باشکوه» اولينبار در پايان دهه ۳۰ منتشر شد؛ دههاي که در سالهاي آغازين آن، کودتاي ۲۸ مرداد رخ داد و جامعه ايران را از پس گشايشي کوتاهمدت در زمستان سياسي درازمدتي فرو برد و از اين منظر اگر نگاه کنيم «شبنشيني باشکوه» را ميتوان برگردان ادبي و زيباييشناختي کارنامه زيستي مردم ايران در دهه
اول بعد از کودتا به شمار آورد. از اين رو است که مکانها و فضاهاي بسته و رخوتناک و کمنور و انگار از زير خاک بيرون آمده قصههاي «شبنشيني باشکوه» به يکي از مهمترين عناصر برسازنده قصههاي اين مجموعه بدل شدهاند و ساعدي در اين مجموعه- اگر آن را با خود ساعدي در دوران پختگياش قياس نکنيم- نسبتا خوب از عهده گذردادن روح يک زمانه از تخيل هنري برآمده است. جز قصه دوم اين کتاب يعني قصه «چتر» که خيابان در آن حضور دارد، باقي قصهها همه در مکانهايي مسقف ميگذرند و فضاي باز تنها به صورت باد و بارانهايي که از درز در و پنجرهها اتاقها را تهديد ميکنند يا آفتاب کمرمقي که از بيرون به داخل ميتابد در قصهها حضور دارد. شخصيتهاي قصهها هم همه کارمندان ادارات دولتي هستند که ساعدي آنها را از اعماق گردوغبار گرفته و در خاک قرون خفته ادارات، همچون ارواحي سرگردان در متن قصهها احضار کرده است. کارمنداني همه ازخودبيگانه و حلشده در نظامي بوروکراتيک که بهرغم ادعاي پيشرفت و تحولخواهي، جز تحولاتي سطحي و بياثر، از ريشه هماناند که هميشه بودهاند و به همين دليل است که نطقهاي پرطمطراق پوک روسا و مديران درباره ضرورت تحول، اصوات
کمجان و ترسخورده و تحقيرشده کارمندان دونپايه گرفتار تکرار کاري بيهوده و بيثمر و نامههاي رسمي اداري اصليترين صداهايي هستند که ساعدي در«شبنشيني باشکوه» به نحوي طنزآميز تقليدشان کرده است. بوروکراسي و کارمندمسلکي در اين قصهها به حدي است که گاه خانه و اداره در هم ادغام ميشوند و از يکديگر تشخيصناپذير، چنانکه در قصه «خوابهاي پدرم»، اتاق نشيمن اينگونه وصف ميشود: «پدرم چند دفتر و چندين بغل کاغذ آورده، جلو خود در اتاق نشيمن پهن کرده است. طاقچهها با اسناد هزينه، دفاتر مختلف، ليست حقوق کارمندان انباشته است.» يا قصه «دايره درگذشتگان» که در آن کارمند دايره درگذشتگان اداره ثبت که کارش «نوشتن اسامي دفنشدگان» و ابطال شناسنامه مردگان است در نامهاي به پسرعمويش مينويسد: «زندگي در اين دايره به هيچچيز اضافي احتياج ندارد. من کمتر از اينجا بيرون ميروم، من از بيرون، از صحرا، از ميدانها، از جايگاهي که نشود پناهگاهي در آنجا پيدا کرد، بيزارم. از ديدن کوچههاي گلوگشاد و اتاقهاي بزرگ هول ميشوم و دستوپا گم ميکنم. جاهاي کوچک را بيشتر خوش دارم. لانههاي کوچک و به هم برآمده، جاهايي که ميان اشيا فاصله زيادي
نباشد، براي امثال من بسيار مناسب است. يکي از دو اتاق براي کار اداري است و ديگري مثلا براي زندگي. اتاق اول را با پروندههاي زياد پر کردهام و اتاق عقبي را با خرتوپرتهاي فراوان که هيچوقت مورد استفاده من نيست. من هميشه در هر دو اتاق ولوام. و موقع خواب من، آنچنان مبهم است که تا امروز نتوانستهام اين مساله را حل کنم. من هر صبح خود را در گوشهاي مييابم، يک روز بالاي پروندهها، يک روز زير ميز کار، روز ديگر روي صندلي بيدار ميشوم.» استحاله خانه در اداره و بالعکس، در قصههاي مجموعه «شبنشيني باشکوه» در آثار بعدي ساعدي مثل «عزاداران بيل»، جاي خود را به استحالههايي از نوع ديگر ميدهد. همانطور که وهم برخاسته از ادغامها و استحالههاي فضاها در يکديگر و ديوانگي کارمندان اين قصهها بعدها در آثار ساعدي ابعادي متفاوت و هولناکتر پيدا ميکند و به شاخصه کار او بدل ميشود. در «شبنشيني باشکوه»، کارمندبودن نه يک شغل که يک مفهوم و امري نهادينهشده در آدمهاي اين مجموعه است. مفهومي که زندگي خصوصي آنها را حذف کرده و آنها را همواره در معرض نگاههاي ناظر و مراقب روسا و مديرانشان قرار داده است. کارمندان «شبنشيني باشکوه»
چنان به زيستن در دواير تنگ و بسته خو کردهاند که گاه همچون شخصيت قصه «دايره درگذشتگان» از اتاقهاي بزرگ و ميدانها و هرآنچه بهنوعي اجتماع و عرصهاي عمومي را تداعي ميکند، ميترسند. اينگونه است که ساعدي در «شبنشيني باشکوه» نخستين سنگ بناي جهان اوهام و اشباح و مردگان را ميگذارد؛ جهاني که رفتهرفته در کارهاي بعدي او قوام مييابد و در کتابهايي چون «عزاداران بيل» و «واهمههاي بينامونشان» قوام مييابد و ساعدي را به عنوان بهترين شبحنگار ادبيات معاصر ايران تثبيت ميکند و «ترس و لرز» - ديگر کاري که اين روزها از ساعدي تجديدچاپ شده است - بعد از اينهاست که با صورتکهاي بهتزدهاش از راه ميرسد. «ترس و لرز» را ميتوان آشکارا دنباله «عزاداران بيل»، منتها اينبار در جغرافيايي متفاوت، به شمار آورد. ساعدي در «ترس و لرز»، بيش از هرچيز ترسيمکننده جغرافياي گرسنهگي و فقر و چپاول است. قصه اول کتاب، از «مضيف» خالي و متروک سالم احمد آغاز ميشود. جايي که نويسنده در قصه آخر با چرخشي دراماتيک به آن بازميگردد در حالي که اينبار مضيف انباشته از غذاهايي است که غريبههاي خوشرنگولعاب با خود به همراه آوردهاند و هر روز
شکم ساکنان بدبخت و گرسنه ساحل متروک و پرتافتادهاي را که زمينه رخدادهاي تمام قصههاي بههمپيوسته مجموعه است، از اين غذاها ميانبارند، تا آنجا که شخصيتهاي قصه در پايان چنان متورم ميشوند که به جاي راه رفتن، روي زمين قل ميخورند و وقتي غريبهها ناگهان بساط برميچينند و ميروند، آنها ديگر توان کارکردن ندارند و به چپاول يکديگر دست مييازند و از خانه هم دزدي ميکنند. ترس و لرز مجموعه بههمپيوستهاي است که اجزای آن بر پايه مفهوم «گرسنهگي» و «فقر» بنا شده است و زيباييشناسي قصهها نيز حول همين مفاهيم شکل ميگيرد. از همينرو است که ترس و لرز، به لحاظ عناصر داستاني و بهويژه پرداختن به جزييات در فضاسازي، اثري است سخت «فقير»، که اين فقر از دل جهاني ميآيد که ساعدي قصد ترسيم آن را داشته است. در «ترس و لرز»، همهچيز- به جز ديالوگ- به حداقل رسيده است. فضاها و مکانها و حالتها و اتفاقها با چند کلمه و بهطور فشرده، اما موثر، ترسيم ميشوند. ساعدي در «ترس و لرز» با حداقل کلمات، تصاويري جاندار و بهيادماندني ميسازد. مثلا «صداي غريبي از توي برکه ميآمد. انگار جسم ناپيدايي توي آبها در حال بادکردن بود.» يا «مدتي که
گذشت دريا آرام شد و ابر سياه به صورت گاو بزرگي درآمد که پاهايش را زير تنه سنگينش جمع کرده بود.»، «هيچکس روي دريا نبود. هوا خوب بود. آفتاب روي دريا آمده بود و گاه به گاه که کمر دريا سياهي ميزد، بچهها دستهجمعي فرياد ميزدند: «ماهي، ماهي.»» و «دريا جمع شده از آبادي فاصله گرفته بود. و به باتلاقي ميمانست که در حال خشکيدن است.» شخصيتهاي کتاب «ترس و لرز»، به دامافتادگاني مبهوتاند که راهي به رهايي از اين ساحل لخت و بيچيز ندارند. ساحلي که به ته دنيا ميماند و حضور شخصيتها در آن تجسمي وارونه از «سبکباران ساحلها» است. اين آدمها در معنايي تحتاللفظي، تلخ و هجوگونه، «سبکبار»اند و اين سبکباربودن وقتي بهخوبي آشکار ميشود که در قصه دوم که يک شارلاتان به قصد چپاول به آباديشان ميآيد و ميخواهد اجناسشان را بخرد، آنها جز مشتي آتوآشغال اسقاطي چيزي براي فروش ندارند و جالب اينکه چپاولگران گاه موجودات موهومي هستند که از ته شب تاريک و درياي توفاني، از ميان موج و گردابهاي هایل از راه ميرسند. گاهي هم که شخصيتهاي کتاب راهي به رهايي از گرسنهگي مييابند- مثل قصه ماقبل آخر- گرفتار بلاي طبيعي و اشباح و هيولاهاي
دريايي ميشوند و لنجشان به گرداب ميافتد و دست آخر، مال از کف داده، دست از پا درازتر، به ساحل بازميگردند. «ترس و لرز» با اينکه در جنوب اتفاق ميافتد اما بههيچوجه قصه اقليمي نيست. ساعدي در پي ترسيم واقعگرايانه جغرافياي جنوب نيست. ديالوگها نيز فاقد لهجه جنوبياند. جنوب در «ترس و لرز» بيش از آنکه جنوب جغرافيايي باشد، يک جنوب مفهومي و مصطلح است. در بيشتر قصههاي «ترس و لرز» با مواجهه شخصيتهاي داستان با عاملي خارجي و بيگانه و شبحگونه روبهرو هستيم. واکنش آدمهاي ثابت و ايستاي قصهها در برابر اين متغيرهاي بيگانه همواره انفعالي است. آنها بيشتر تماشاگرند و منتظر که عاقبت چه خواهد شد. طبيعت «ترس و لرز» طبيعتي است ناسازگار با آدمها؛ طبيعتي که با اشباح دست به يکي کرده است تا آدمهاي حاشيه ساحل را به تباهي بکشاند. ساعدي روند تباهي را ذرهذره ترسيم کرده تا در نهايت به تباهي کامل برسد و در قصه پاياني ميبينيم که آدمها به دست خودشان دست به کار نابودي يکديگرند. همچنين در جهان آدمهاي «ترس و لرز»، «ميل» مفهومي ندارد. «ميل»، براي آنها سوژهاي اشرافي است که آنها را راهي به آن نيست و ابژه ميل يا چنانکه در قصه دوم
ميبينيم نصيب غريبهاي ميشود که دست آخر نعشي از آن روي دست مردم به جا ميگذارد يا مانند قصه آخر، يک امر تماشايي دستنيافتني است که شخصيتها تنها ميتوانند نگاهش کنند و حسرت بخورند. تنها زاد و ولدي که در کتاب اتفاق ميافتد در همان قصه دوم است که آن هم حاصلش موجودي است ميان ماهي و آدم که به دنيا نيامده، ميميرد. در جغرافياي فقير قصههاي ساعدي گرسنهگي راه به زايايي نميدهد. در اين جغرافيا تنها چيزي که گسترش مييابد، نيستي و مصيبت است. حتي در قصه آخر که آدمها سير ميشوند، اين سيرشدن به انهدامشان ميانجامد، چراکه فراواني امري است که نه از دل تکاپوي خود آدمها که از بيرون و بهمثابه امري موقتي به آنان هبه شده است. امري که خود حاشيهنشينان ساحل در تحقق آن دخيل نيستند. آنها ماهيگيراني هستند که ماهيگيري نميدانند. دريا ميروند و دست خالي برميگردند. تنها يکبار در حال تکاپو براي ماهيگرفتن ميبينيمشان که آن هم حاصلش جز تور خالي نيست: «زکريا که ديد دامش به ته دريا ميرود خم شد و شروع کرد به دستهکردن دام. محمد احمد علي هم تورش را گرفت و کشيد بالا. زکريا گفت: «هي محمد احمد علي!» محمد احمد علي گفت: «دامتو نگاه
کن.» تور محمد احمد علي پر بود از ماهيهاي ريز و سياه و خاردار که با سماجت زور ميزدند و ميخواستند خود را از شبکههاي دام رها بکنند. اول محمد احمد علي و بعد زکريا با ترس تورهاشان را محکم تکان دادند و ماهيها ريختند توي دريا و باعجله از آب آمدند بيرون.» اينجاست که مفهوم دامگذاشتن هم در ترس و لرز وارونه ميشود. آدمهاي ترس و لرز، دام ميگسترند بيخبر از دامي بزرگتر که براي آنها گسترده شده است. همچنين است مفهوم سيرشدن که در قصه آخر، وارونه ميشود و هنگامي که دست «ابر دست» در هيات ساکنان مرفه کشتي بيگانه، نخ عروسکهاي خيمهشببازي را قيچي ميکند، آن عروسکها (همان آدمهاي کتاب که بيشتر به آدمک ميمانند) آماسکرده از خوراکي که آن ابردست به آنها خورانده، روي زمين قل ميخورند و سيرشدنشان، مقدمه گرسنهگي و نابودي عظيمتري ميشود؛ انهدام کامل؛ اينگونه است که جغرافياي ترس و لرز در پايان کتاب، بهتمامي در محاق فرو ميرود، انگار که اصلا از آغاز وجود نداشته است: «شب تيره و ديرپايي بود، ماه بالاي برکه ايوب، سوخته و تمام شده بود.»... تمام. *عنوان، برگرفته از جمله پاياني گفتار فيلم «موج و مرجان و خارا»ي
ابراهيم گلستان است: «و ملک مرواريد آرميده و مرجان و ماهي سپرده به تقدير را نصيبي نرسيد جز اين شيار کفآلود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.