|

جلال آل‌قلم

غلامرضا امامی

چون اسب سرکشی می‌مانست، یک‌دم سکون نداشت. جریان جاری دریا بود در سرزمین مرداب و هرگز نایستاد. همیشه در سفر بود، سیر انفس و آفاق. چونان سمندر برخاست از میان خاکستر، خاکستر شکست یک نسل. یک تکیه‌گاه و امید در خاک نومیدی. نهالی که پیش از شهریور 20 به خاک نشسته بود، نزدیک 30سال درختی تناور شده بود و میوه‌ها به بر داده بود. در سرزمین رویش پستی، در دیار پلشتان، جلال، جلال بود و جلال ماند. جلال آل‌قلم. در کوچه فردوسی در خانه‌اش که می‌رفتیم همه‌جور آدم بود؛ از شاعری پیر تا نوجوانی قصه‌نویس، از عالمی روحانی تا استادی دانشگاهی، در او جذبه‌ای بود. نمی‌خواست مراد شود اما شده بود. با همه‌کس می‌جوشید مثل آهن‌ربا می‌مانست. یک روز در دانشسرای عالی سخن می‌گفت، روز دیگر اعتصاب سکوت بود؛ یعنی معلمان گفته بودند در کلاس‌ها حرفی نمی‌زنیم و بعد گفت که نمی‌دانستم سکوت‌، فریاد است و بعد او را از دانشسرا بیرون کردند. برای او نوشتم هوای تهران سرد است و دعوتش کردم به شهر خرمشهر و او نوشت: از وقتی از مدرسه بیرونم راندند خیال سفر دارم اما کی و به کجا؟ یک‌روز بعدازظهر پورکریم آمد و گفت که جلال منتظر است. با هم به دیدنش رفتیم. تا دیدمان، گفت: ندیدی در این ملک، حق درس دادن هم ندارم! یک‌کت برک به تن داشت که سر آستینش رفته بود و یک‌کفش گشاد به پا. رفتیم کنار شط، به‌خنده گفتم کفشتان مثل بلم‌هاست. به‌شوخی گفت می‌خواهم لااقل پایم احساس آزادی کند! بعد رفتیم به گورستان. قلم و کاغذ درآورد و نوشت و طرح قبری قدیمی کشید. بیرون که آمدیم قدم زدیم، به پاسگاه ژاندارمری که رسیدیم، دیدیم جمعی را گرفته‌اند؛ جمعی که می‌خواستند به قاچاق برای کار به کویت بروند، مثل یک‌کشتی انبوه جمعیت را شکافت و جلو رفت، رو کرد به ژاندارم‌ها و گفت: رییستان کیست و کجاست؟ مردی را نشان دادند تا او را دید برآشفت و نعره کشید آقا اینها را چرا گرفته‌اید؟ این بی‌گناهان چه گناهی کرده‌اند، باید سرب داغ در گلوی کسانی ریخت که می‌گویند ایران گلستان است و کار فراوان... همه ساکت بودند و او همین‌طور می‌خروشید. آن مرد هم ساکت بود نمی‌دانست که چه بگوید و هی می‌گفت چشم چشم، بله قربان! لابد با خود می‌گفت این آقا دیگر کیست که اینقدر محکم داد می‌زند! لابد ربطی به جایی دارد. حرفش تمام شد، راهش را کشید و آمد بیرون. بعد گفت خسته شدم برویم به قهوه‌خانه‌ای و رفتیم. در قهوه‌خانه مردی آمد برای خوردن غذایی. قهوه‌چی گفت: چوب‌خطت پر شده نسیه نمی‌دهیم. و آن مرد جاخورد، کمی لرزید. جلال بی‌کلام به قهوه‌چی اشاره کرد که «به حساب من!» و مرد تخم‌مرغ و خیاری گرفت و رفت. وقت حساب گفت این مرد چه‌کاره بود؟ قهوه‌چی گفت کارگر کشتی. جلال گفت یک‌ماه این مرد، میهمان من و قهوه‌چی، ناهار یک‌ماهه را حساب کرد و جلال پولش را داد و رفت. من مهربانی را و دوست‌داشتن مردم را در وجود او دیدم. به آقای طالقانی ارادتی عجیب داشت، می‌گفت هم ‌قوم‌وخویشیم و هم اهل یک‌محل و هم آقا که حرف می‌زند یاد پدر زنده می‌شود برای من. یک‌روز صبح تلفن زدم که: «آقا از زندان رها شده است.» گفت همین الان بیا بریم دیدنشان و رفتیم. می‌گفت دارم کتابی می‌خوانم درباره دعاها در تمامی ادیان و دعا در اسلام را دوستم عبدالله انوار نوشته است و عجیب بود که نمی‌دانستم چه رمزهاست و رازها در ادعیه اسلامی، دلم می‌خواهد این کتاب به فارسی امروزی درآید. روزی گفت این همه امامزاده در ایران است، راه بیفتید برای هرکدامشان شناسنامه‌ای فراهم کنید؛ از شرح‌حال و تاریخ زندگی و آرامگاهشان تا مردمی که در حول‌وحوششان هستند، با اعتقاداتی که دارند و آداب و رسومشان حتی قفل‌ها و گره‌هایی که بر ضریحشان است، زیباست. گفتم باید قفل‌ها و گره‌ها را گشود. گفت شاید؛ اما اینها برای من داغ دل یک‌دهاتی است بر ضریح. زیباست. اینها همه شعر است! در همه‌جا پا جای پای سنت می‌گذاشت حتی در خانه‌اش هیزم می‌ریخت به بخاری. در خوزستان رسمی است هر حاجی که به حج رفته، به تعداد بچه‌هایش پرچم می‌زنند. بالای در خانه. در کوچه می‌ایستاد به پورکریم می‌گفت: عکس بگیر خیلی زیباست و خودش یادداشت برمی‌داشت. یک‌بار پرسید کولی‌ها کجایند؟ گفتیم در بیابان. گفت باید رفت دیدنشان و رفتیم. نشست میانشان به درددلشان گوش کرد. دیدم بیشترشان دندان‌های‌شان از طلاست و می‌گفت ببین تنها ثروتشان را. و بعد با آنها دوست شد؛ عکسی گرفت به یادگار. به تهران که آمد عکس را برایشان فرستاد. روکردن به گذشته، او را از امروز بازنمی‌داشت. هرجا کتاب جالبی می‌یافت، می‌خواند. می‌خواست از میان خاکستر، گوهرهای سنت را نجات دهد. یک‌بار گفت باید به کار صبیان خوزستان پرداخت. مثل زنبور به همه سوراخ‌ها سر می‌کشید و شهدها فراهم می‌کرد. هم به حج رفت و هم به فرانسه، هم مسکو را دید و هم لندن را. به کوره‌دهات ایران هم زیاد سفر می‌کرد. هم کار سارتر را می‌خواند و هم تفسیر قرآن را. وقتی خبر دادند او مرده است، به قبرستان رفتیم بر سنگ سرد مرده‌شورخانه او را دیدم. سرو بلند، آرام خفته بود، ریشش بلند بود. چهره‌اش سپید بود؛ از دور یک قرمزی می‌زد. جلو رفتم. خطی از خون کنار دهانش دلمه بسته بود... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.