|

پیروزی ارتش، این بار بدون کودتا

حسین حقانی . سفیر سابق پاکستان در آمریکا

کشور هسته‌ای پاکستان بار دیگر دستخوش ناآرامی‌های داخلی سیاسی است. معترضانی که خواستار استعفای نوازشریف، نخست‌وزیر پاکستان هستند، اسلام‌آباد را فلج کرده‌اند. تهدید آنها مبنی بر متوسل‌شدن به خشونت، ارتش را بر آن داشته تا میان طرفین میانجیگری ‎کند، آن هم در کشوری که سال‌ها توسط نظامیان اداره شده است. نتایج بی‌ثباتی فعلی در پاکستان هرچه باشد، بعید است که پاکستان (حداقل در آینده‎ای نزدیک) شاهد دموکراسی تمام‌عیاری باشد، شرایطی که در آن غیرنظامیان براساس قانون اساسی بر ارتش کنترل داشته باشند. نوازشریف نزدیک به 15ماه پیش با خوشبینی نسبت به اصلاحات اقتصادی و روابط دوستانه با هند به‌عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد. این نخستین‌بار در طول تاریخ پاکستان بود که یک دولت به‎طور قانونی به پایان رسیده و انتقال قدرت بر اساس قانون انجام می‎شد. اما نوازشریف تمام امیدها به تغییر را با درپیش‌گرفتن سیاست خویشاوندسالاری و محدودکردن اطرافیانش به دوستان و اقوام از میان برد. پدر همسر دخترش (پدرشوهر دخترش) وزیر مالی پاکستان است و برادرش اداره استان بزرگ پنجاب را در دست دارد. اما چالش نوازشریف برای نشستن بر کرسی قدرت از آنجایی آغاز شد که وی تلاش کرد تا به‎طور مستقیم کنترل سیاست‌های امنیتی داخلی و خارجی پاکستان را از ارتش قدرتمند این کشور پس بگیرد. او همچنین با هند وارد روابط عادی تجاری شد بدون اینکه مشکلات با دهلی برسر منطقه کشمیر را حل‌وفصل کند. استدلال او درباره افغانستان هم این بود که اسلام‎آباد با دوری‌کردن از امور داخلی افغانستان منافع ملی خود را تامین می‌کند. سیاست‌هایی که او در قبال هند و افغانستان در پیش گرفت بسیار حساس بودند اما واقعیت این است که اقدامات وی بسیار شتابزده و بدون زمینه‎سازی لازم بود. برای ارتش پاکستان، ابتکارهای غیرنظامی صلح با هند، رفتاری خیانت‎آمیز تلقی می‎شود و حاضر به تجدیدنظر در سیاست‌های ضدافغانی خود از جمله درباره حمایت از طالبان و شبکه حقانی نیست. ژنرال‌های پاکستانی همچنین از تصمیم نوازشریف برای محاکمه‌کردن ژنرال پرویز مشرف به شدت ناراحت بودند. عمران‌خان و طاهر القادری ظاهرا توسط ارتش تشویق شدند تا کمپین‌های اعتراضی خود را با کمک رسانه‌ها و شبکه‌های تلویزیونی وابسته به سازمان اطلاعات پاکستان (ای‌اس‌ای) راه‌اندازی کنند. جواد هاشمی، مشاور نزدیک عمران خان، که اکنون رشته الفتش با قهرمان سابق کریکت پاکستان گسسته شده، آشکارا درباره رابطه مخفیانه عمران‌خان و سازمان اطلاعات پاکستان سخن می‌گوید. امروزه تقریبا دیگر هیچ پاکستانی‌ای از اتهام تبانی میان رهبران سیاسی مخالف و برخی عوامل داخلی ارتش شگفت‌زده نمی‌شود. ارتش پاکستان خود را سرپرست نهایی کشور می‌داند، سرپرستی که مقید به تسلیم در برابر تصمیم‌های دولت برآمده از رای مردم نیست. آصف‌علی زرداری، سلف بلافصل شریف هم با دسیسه‎های مشابهی روبه‎رو بود اما مهارت بیشتری برای کنترل آنها داشت. زرداری با هر دشواری که بود دوره پنج‌ساله رییس‌جمهوری خود را به پایان رساند. اکنون نیز ارتش به وضوح تمایل دارد تا از کودتای آشکار در پاکستان بپرهیزد. ولی بن‎بست سیاسی امروز در اسلام‎آباد و رویارویی نوازشریف و عمران‌خان ارتش را در شرایط دشواری قرار داده است. به‌ویژه اینکه هر دو طرف دعوا (شریف و عمران‌خان) در یک‌دندگی و معاندت سیاسی شهره هستند. تحصن هواداران عمران‌خان در محوطه خارجی پارلمان که فداییان طاهر قادری نیز به آن پیوستند شرایط را برای میانجیگری و ورود ارتش به صحنه فراهم کرد. دقیقا شرایط مشابهی در سال 1993 میلادی، استعفای نوازشریف را در پی داشت و باعث شد که اولین دوره نخست‎وزیری وی پیش از موعد مقرر به پایان برسد. نوازشریف در سال 1999 میلادی و دومین‌دور نخست‎وزیری خود کناره‌گیری از قدرت را نپذیرفت و نتیجه این شد که ارتش با استفاده از قوه قهریه و کودتا ژنرال پرویز مشرف را به قدرت رساند. این‌بار اما به‌نظر می‌رسد که نخست‌وزیر، گزینه نبرد فرسایشی را انتخاب کرده است. او می‌خواهد با اتکا به‌نتایج شمارش صندوق‌های رای در 15ماه گذشته ثابت کند که یک‌رهبر منتخب را باید، انتخاباتی دیگر از میان بردارد و ارتش باید بر اساس قانون اساسی زیرنظر دولتی غیرنظامی اداره شود. اما متاسفانه واقعیت‌های سیاسی پاکستان بسیار پیچیده‌تر از آن است که بتواند به نوازشریف کمک کند. عمران‌خان و طاهر القادری با استفاده از نارضایتی طبقه متوسط، حمایت آنان را جلب کرده‌اند. رسانه‌های پاکستانی نیز اغلب بدون توجه به قواعد و اصول حرفه‌ای در حمایت از معترضان، 24ساعته فعالیت کرده به شایعات علیه دولت دامن زده و با استفاده از تعصبات قومی و مذهبی مخالفان را تشویق می‌کنند تا به خیابان‌ها بیایند. اکنون بسیاری از پاکستانی‌ها میان حمایت از دموکراسی و کنترل غیرنظامیان بر ارتش (طیف نوازشریف) از یک‌سو و آرزو و اشتیاق اصلاحات سیاسی و اجتماعی (وعده‌های داده‌شده توسط عمران‌خان و طاهر القادری) از سوی دیگر، سرگردان هستند. در دنیای ایده‎آل، نوازشریف می‌تواند درهای دولتش را به‌روی اصلاحات باز کند، ارتش می‌تواند در‌یابد که دخالتش نمی‌تواند ثبات را به پاکستان بازگرداند و عمران‌خان و طاهر القادری می‌توانند در انتخابات بعدی با کسب اکثریت آرای مردم پاکستان به قدرت برسند؛ به‌جای اینکه تلاش کنند تا پارلمانی را که نتیجه انتخابات پیشین بوده، سرنگون کنند. ولی واقعیت این است که پاکستانی‌ها در دنیایی زندگی می‌کنند که فرسنگ‌ها با دنیای ایده‌آل فاصله دارد. درحال حاضر به‌نظر می‎رسد که ژنرال‌های پاکستانی موفق شده‌اند که بال‌های نوازشریف را کوتاه کنند. نخست‌وزیر احتمالا اجازه خواهد داد تا پرویز مشرف کشور را ترک کرده و بسیار شکننده‌تر از آن خواهد شد که بتواند سیاست‌های بلندپروازانه‎اش را در برابر هند و افغانستان دنبال کند. این درحالی است که اقتصاد پاکستان سیر نزولی خود را ادامه خواهد داد. بیش از یک‌سوم از کودکان، از رفتن به مدرسه بازمی‌مانند و جهان همچنان به پاکستان به‌عنوان یک‌ماشین جوجه‌کشی افراط‌گرایی مذهبی نگاه خواهد کرد. هرگونه عملیات برای مقابله با تروریست‌های جهادی در مناطق شمال غربی و مرزهای افغانستان که در دولت نوازشریف با جدیت بیشتری پیگیری می‌شد، تحت‌تاثیر تظاهرات‌های اعتراضی مخالفان ضددولتی در اسلام‎آباد و لاهور قرار گرفته و شرایط امنیتی پاکستان را درمجموع تحت‌تاثیر قرار خواهد داد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.