|

چالش اساسی «اسلام‎آباد» حاکمیت قانون است

پاکستان سرزمین سوءمدیریت‎های سیاسی

بهاره محبی

پس از چندروز فلج‌شدن اسلام‌آباد، نوازشریف نخست‌وزیر پاکستان درخواست معترضان خشمگین که در تظاهرات‌های خشونت‌آمیز خواستار استعفای وی بودند را رد کرد. اما اگر در همین روز رویارویی سیاسی طرف‌های درگیر در پاکستان به پایان می‌رسید باز برای بحران عمیق سیاسی در این کشور پایانی نبود. نوازشریف که رهبری حزب محافظه‌کار و حامی تجارت «مسلم لیگ» که مقرش در استان پرجمعیت پنجاب است را برعهده دارد موفق شده تا اکثریت کرسی‌های پارلمان را در انتخابات سال گذشته به دست بیاورد. به نظر می‌رسد که یک اتفاق‌نظر در طیف سیاسی پاکستان در حال شکل‌گیری است و آن اینکه سیستم شکننده دموکراسی در این کشور بی‌ثبات نباید از خط خارج شود. اما درباره دلایل این بی‌ثباتی از جمله تروریسم، رکود اقتصادی و درگیری‌های قومی و فرقه‌ای هیچ صحبتی نشده است. تظاهرات‌های اخیر توسط عمران‌خان، قهرمان سابق کریکت و طاهر القادری، روحانی مقیم کانادا، سازماندهی‌ شده است. این رهبران سیاسی که پایگاه اجتماعی‌شان به‌طور مشخص طبقه متوسط شهری است، خواستار اصلاحات سیاسی و اجتماعی هستند، حتی اگر روی آنچه اصلاحات می‌نامند اتفاق‌نظر نداشته باشند. در مقابل سبک حکومتداری نوازشریف، که اغلب تمایل دارد تا از دوستان و خویشاوندانش در مناصب کلیدی حکومتی استفاده کند، از نظر بسیاری از پاکستانی‌ها قابل‌قبول نیست. احمد همایون، عضو شورای آتلانتیک جنوب آسیا، نیز در این‌باره می‌گوید: «اقدامات نوازشریف برای برقراری ثبات اقتصادی در این کشور تاکنون مثبت بوده است اما تاثیرش در زندگی روزمره بیشتر پاکستانی‌ها هنوز کاملا نمایان نشده است. یک‌سال پس از روی‌کارآمدن دولت جدید، کمبود برق همچنان یکی از واقعیت‎های هرروزه زندگی پاکستانی‌هاست و بسیاری از مردم از عملکرد دولت شریف ناامید شده‌اند.» شریف همچنین هیچ تمایلی برای تلاش به‌منظور به‌حاشیه‌راندن تمامی مخالفان ندارد. ضمن اینکه رویکرد مقابله‎طلبانه‎اش در برابر ارتش همیشه‌قدرتمند پاکستان باعث شده تا بسیاری از سیاستمداران به صف حمایت از وی بپیوندند. به نظر می‌رسد که اکنون بیشتر کارشناسان پاکستانی موافق این مساله هستند که عمران‌خان و طاهر القادری بدون حمایت و تشویق ارتش جسارت به‌چالش‌کشیدن نوازشریف در کف خیابان‌های اسلام‌آباد و لاهور را نداشتند. ارتش بیش از 33سال است که بر پاکستان حکومت کرده و همواره در پشت صحنه حکومت‌های غیرنظامی؛ از تقسیم قدرت گرفته تا تشکیل احزاب سیاسی نقش پررنگی داشته است. نظامیان همچنین هرجا که مخالف سیاست‌های دولت غیرنظامی بوده و آنان را غیرملی دانسته‌اند با راه‌اندازی کمپین‎هایی علیه چهره‌های سیاسی تلاش کرده‌اند تا این سیاست‌ها را تغییر دهند. ارتش همواره تاکید کرده که هیچ دستور کار سیاسی‌ای ندارد. اما در زمان برپایی تظاهرات‌ها حضور ژنرال‌های بازنشسته ارشد در بطن ماجرا به‌همراه تجربه تاریخی مداخله نظامیان در امر حکومتداری در این کشور باعث بدبینی به نقش ژنرال‌ها در تحولات سیاسی می‌شود. علاوه بر این‎ جواد هاشمی، مشاور نزدیک عمران‌خان و دبیر حزب تحریک انصاف اکنون آشکارا عمران‌خان را متهم کرده که توسط نظامیان ارشد پاکستانی حمایت می‌شود. این داستانی که در پاکستان بارهاوبارها در تاریخ 67ساله خود آن را تکرار کرده است و غمبار اینکه یک جزو کلیدی اختلال در عملکرد سیاسی این کشور همین است. عمران‌خان ادعا می‌کند که خواستار برگزاری انتخابات پیش از موعد است زیرا آرایی که نوازشریف را به قدرت رسانده تقلبی بوده است. طاهر القادری نیز می‌گوید خواستار انقلاب در پاکستان است چرا که فساد کشور را فراگرفته است. اما او نیز هرگز به این پرسش پاسخ نداده که چرا پس از‌ یک‌دهه، درست این زمان را برای بازگشت از کانادا انتخاب کرده است؛ درست زمانی که عمران علم مخالفت با دولت را بلند کرده است. فساد در پاکستان امری نیست که تنها این تابستان شروع شده باشد. کارشناسان بسیاری به‌طور کاملا بدبینانه معتقدند اعتراض‌ها همزمان با بازنشستگی قریب‌الوقوع پنج ژنرال ارشد از جمله ظهیرالاسلام، رییس اداره استخبارات است. در پاکستان نخست‌وزیرها که همواره با چالش‌های سیاسی متعددی روبه‌رو هستند، ترجیح می‎دهند تا برای حفظ منافع خود و ماندن در اریکه قدرت فرماندهان ارشد نظامی و امنیتی را در دولت به کار گیرند. دولت پیشین آصف‌علی زرداری در زمان تصمیم‌گیری درباره جایگزینی ژنرال‌های سرویس‌های اطلاعاتی نیز با مشکلات فراوانی روبه‌رو شد. شاید نوازشریف در سایه وعده اصلاحات اقتصادی، بهبود روابط با هند و شادی ناشی از نخستین انتقال قدرت بدون کودتا در طول تاریخ پاکستان به پیروزی رسید اما واقعیت این است که زمان این وعده‎ها و سرخوشی به پایان رسیده است. بی‎نظمی و بی‎ثباتی اخیر بار دیگر بحران همیشگی سیاسی در پاکستان را برجسته کرده است. به‌رغم بازنویسی قانون اساسی، این کشور از زمان استقلال در سال 1947 تاکنون سه بار قانون اساسی خود را بازنویسی کرده و بارها اصلاحاتی را در آن انجام داده است و هنوز تا داشتن یک سیستم سیاسی سازگار و پیشرفته و تشکیل یک دولت مستقل راه درازی در پیش دارد. قطبی‌شدن سیاسی میان اسلامگرایان و سکولارها، مردم و نظامیان و همچنین گروه‌های سیاسی و قومی همچنان ادامه دارد. برای اغلب طرف‌های سیاسی همکاری با یکدیگر یا تمکین به قانون دشوار است. هر ازگاهی یک یا چند حزب سیاسی با متمایل شدن به نظامیان از مشاوره‌های عوامل نظامی یا امنیتی در پشت پرده استفاده می‌کنند. به همین دلیل رقابت‌های سیاسی نظیر آنچه امروز میان عمران‌خان و طاهر القادری از یک سو و نوازشریف در سوی دیگر جریان دارد آلوده به مداخله‎های نظامیان است. ارتش که حتی همین امروز هم که دولت غیرنظامی و برآمده از رای مردم در مسند کار است بر پاکستان تسلط دارد و در سیاست خارجی با مجموعه‌ای از سیاست‌های ملی‌گرایانه و اسلامی رویکردی خصمانه نسبت به هند دارد که روابط دو کشور به‌ویژه در حوزه‎های اقتصادی را که برای اسلام‌آباد از اهمیت زیادی برخوردار است، تحت تاثیر قرار می‎دهد. راضا رومی، یک روزنامه‌نگار و تحلیلگر مسایل پاکستان می‌گوید: «تلاش نوازشریف برای کشاندن پرویز مشرف به پای میز محاکمه و زندانی کردن او نه تنها ارتش را به واکنش واداشت بلکه باعث شد تا آن طیف از گروه‌های سیاسی هم که ارتش را در قامت یک ناجی قبول دارند به صف مخالفان شریف بپیوندند.» از تاثیر رویکرد نظامیان بر سیاست‌های داخلی از جمله آموزش و پرورش که بگذریم بزرگ‌ترین بحران پاکستان این است که بیشتر بازیگران عرصه سیاسی حاضر نیستند بر اساس قوانین از پیش تعیین شده بازی و مطابق با قانون اساسی این کشور عمل کنند. ارتش پاکستان درک نمی‌کند که دخالتش در امور سیاسی چیزی جز بی‌ثباتی بیشتر را به همراه ندارد. یک دولت منتخب باید این حق را داشته باشد که در تمامی حوزه‌ها از جمله امنیت داخلی و سیاست خارجی سیاستگذاری کند. اما سیاستمدارانی مانند نوازشریف نیز باید این واقعیت را بپذیرند که پیروزی در انتخابات و رسیدن به کرسی نخست‌وزیری نمی‌تواند مجوزی برای اقدامات خودسرانه باشد. کسانی مانند عمران‌خان و طاهر القادری نیز باید بیاموزند که به‌جای روابط محرمانه با ژنرال‌های ارتش و دلخوش‌بودن به کودتای نرم برای رسیدن به قدرت باید در انتظار انتخابات بعدی باشند و از طریق صندوق‌های رای آرزوی خود برای رسیدن به قدرت را محقق کنند. پاکستان مشکلات بی‌شماری دارد: فرازونشیب‌های اقتصادی، نرخ بالای بیسوادی، سیستم‌های ناکارآمد آموزشی، انزوای فزاینده بین‌المللی به دلیل حمایت از گروه‌های افراطی و بنیادگرا. که همگی اینها نتیجه چنددهه سوءمدیریت سیاسی است. متاسفانه شخصیت‌های سیاسی و ژنرال‌ها از تغییر مسیر خود سر باز می‌زنند و این به احتمال زیاد عاملی است که پاکستان را از بحرانی به بحران دیگر خواهد کشاند.
منبع: فارین‌پالیسی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.