|

هیچ‌چیز واقعی‌تر از دنیای خیالی نیست*

محسن گودرزی . جامعه‌شناس

با این پرسش به نمایشنامه «افرا» می‌پردازم که دنیای خیالی نمایشنامه که در نقش پایانی نویسنده آشکار می‌شود، چه نسبتی با جهان ما دارد؟ آیا تحقق دنیای خیال در این نمایش تصادف است یا بخشی از زندگی اجتماعی ماست؟ برای پاسخ به این پرسش، نخست باید ساختار جهان اجتماعی را که در متن بیان شده بیان کنیم. دو خصوصیت در نمایشنامه بارز است؛ نخست حضور تیپ‌ها و دوم، تقابل بین ارزش‌ها در نمایشنامه. تیپ‌ها فارغ از زمان و مکان معین هستند و نام آنها معمولا بیان ارزش‌ها یا جهانی است که آن را نمایندگی می‌کنند. نام شخصیت‌های «افرا» می‌گویند که این شخصیت‌ها چگونه عمل خواهند کرد و از آنها انتظار می‌رود چه کنشی داشته باشند. آقای نوع‌بشر، نماینده نگاه انسانی است. شازده‌خانم نماینده موقعیت‌های ممتاز در حال زوال است. شازده چلمن‌میرزا نماینده سترونی و ناتوانی ساختار قدرت و منزلت است. سزاوار، بر شایستگی‌های انسانی دلالت دارد و... . افرا در زمان معینی هم اتفاق نمی‌افتد. گاهی برخی نشانه‌ها مثل لباس‌ها یا آرایش شخصیت‌ها بر اواخر دوران قاجار و اوایل پهلوی اول دلالت دارد. مثل اشارات چندگانه شازده‌خانم به تصویر احمدشاه. گاهی نیز اشیاء به زمان حال اشاره دارد مثل صندوق دریافت پول در فروشگاه یا اشیایی مثل کنسرو و پفک یا تعابیری مثل سوپرمارکت چنددهنه که متن نمایش را به زمان‌های جدید نزدیک می‌کند. بر این اساس، نمایشنامه «افرا» داستانی را بیان می‌کند که تنها به یک دوره معین زمانی یا مکانی تعلق ندارد بلکه بیانی از خصلت‌های پایدار تاریخی است که فراتر از زمان و مکان در روحیات و ذهن ما وجود دارد. تیپ‌ها بر ارزش‌هایی دلالت دارند که در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند و گویی راهی به‌هم ندارند. همین تعارض بین ارزش‌ها در جهان واقعی هم وجود دارد، آنجا که فرودستی و فرادستی در برابر هم قرار می‌گیرند، ظالم و قربانی، جهل و آگاهی و ارزش‌های اخلاقی، دلبستگی و تعهد در برابر حرص و نفرت و کینه. در چنین سامانی انتظار می‌رود همواره وجه مثبت قربانی وجه منفی شود و قربانیان خود را از افرادی در فرودست برگزیند؛ کسانی که به ارزش و اخلاق پایبندترند و به همین دلیل در حاشیه آن قرار دارند. این ارزش‌ها چنان در برابر هم آرایش یافته‌اند که جایی برای گفت‌وگو نیست. بیضایی در مصاحبه‌ای درباره تک‌گویی شخصیت‌های نمایش خود گفته است در جهان ما گفت‌وگو نیست بلکه کسانی می‌گویند و کسان دیگری هم باید اطاعت کنند. در این نبرد چه‌کسی قربانی می‌شود؟ معلم به‌عنوان نماینده فرهنگ و اخلاق. قربانی بیش از آنکه به گروه‌های فرودست تعلق داشته باشد، به فرهنگ و اخلاق بستگی دارد. به این معنا این سرشت انسانی ماست که در چنین وضعیتی از میان می‌رود. در نمایش «افرا» این وضعیت غیرانسانی فقط محصول فرادستان نیست هرچند بازی قربانی‌گرفتن را آنها می‌آغازند. ولی فرودستان نیز بر این آتش می‌دمند. بازی قربانی‌گرفتن تنها به مدد آنها ممکن است و آنها با نفرت و هیاهو و میل به ویران‌کردن در این بازی نقش مهمی دارند. در این گناه هیچ‌کس برکنار نیست. دست‌های همه آلوده است. این دنیای واقعی؛ که تلخی آن و سهم ما در شکل‌گیری و ساختن آن به نمایش گذاشته می‌شود؛ از وحشت چنین جهانی است که به دنیای خیال پناه می‌بریم. دنیای خیال، عرصه‌ای است که با سرشت متضاد این جهان التیام می‌یابد. تضادها به نحوی رضایتبخش حل می‌شوند. قربانی، نجات می‌یابد. دنیای خیال، دنیای رویدادهای ناممکن است؛ کنارهم قرارگرفتن متضادها بی‌آنکه خاطری را بیازارد. دنیایی است که می‌توان از نتایج گریزناپذیر عمل خود به آن پناه برد و از تناقض‌های خود گریخت. نسبتی بین دنیای خیال و واقعیت نیست. خیال در برابر واقعیت علم می‌شود تا با فراموش‌کردن خصلت تلخ آن، خود را تسکین دهیم. همانطور که خیال نسبتی با واقعیت ندارد، در جهان نمایش نیز نسبتی با روال قصه ندارد. شخصیت نویسنده در پایان داستان، ناگهان وارد متن می‌شود، از تلخی آن گلایه می‌کند و بعد می‌خواهد از این تلخی بگریزد. می‌گوید کسی چنین پایانی را دوست ندارد. این دنیای خیال چرا ظاهر می‌شود؟ دلیل عمده آن ناشی از خواست اجتماعی و تاریخی است. شخصیت نویسنده در نمایش می‌گوید تماشاگران - یعنی دنیای اجتماعی بیرون از نمایش- پایان تلخ را دوست ندارند. آنها دلشان می‌خواهد ظالم در برابر دیدگانشان مجازات شود و قربانی نجات یابد. مدیران و منتقدان نیز این پایان را خوش نمی‌دارند. میل عظیمی بر متن تحمیل می‌شود تا از تضادهای واقعیت بگریزد. با این تعبیر، دنیای خیال، دنیایی تصنعی در متن نیست بلکه بیانی از فشار اجتماعی و تقاضای ذهن جمعی است؛ دنیایی که تضادها و تعارض‌ها از توان روانی اجتماع بیرون است و راهی برای تغییر آن نیست زیرا کنشگرانی که باید آن را تغییر دهند، یعنی نمایندگان فرهنگ، چنان فرسوده و ناتوان شده‌اند که فقط می‌توانند راهی برای خیال باز کنند. از این رو در این نمایشنامه هیچ چیز واقعی‌تر از همین دنیای خیالی پایان نمایش نیست. * در سال1386 این نمایش به کارگردانی بهرام بیضایی در تالار وحدت به روی صحنه رفت. این تفسیر درباره این اجراست و اشاراتی که به نمایش می‌شود مربوط به این اجراست. ممکن است برخی اشارات به نمایش در این نوشته با متن نمایشنامه متفاوت باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.