|

محمدعلی و مساله «گذشته»

هیچ‌چیز کاملا آغاز نمی‌شود

نادر شهریوری (صدقی)

«در گردش یک شب پر از درد شده، نو می‌کند او هزار اندوه نهضت»1. با داستان‌های محمد محمدعلی درمی‌یابیم که گرایش آدمی به گذشته گاه می‌تواند چنان ریشه‌دار و قوی باشد که جانشین علاقه‌اش به متافیزیک شود؛ گذشته‌ای که با جغرافیا، تاریخ و البته اسطوره پیوند خورده؛ اسطوره‌هایی که اهمیت آن حتی بر جزیی‌ترین و عاطفی‌ترین رفتارهای شخصی انکارناپذیر است و محمدعلی آن را در داستان‌هایش به‌صورت فرمی ادبی بیان می‌کند. «هرگز هیچ‌چیز کاملا آغاز نمی‌شود» این مساله کلید درک نوشته‌های محمدعلی است، هیچ‌چیز کاملا آغاز نمی‌شود. این موضوع اما در نوشته‌های محمدعلی رنگی تراژیک به خود می‌گیرد؛ تراژیک از آن جنبه که آدمی درمی‌یابد که درهرحال بازیچه «نقش‌ پنهان» است. ناصر رزاقی شخصیت اصلی رمان نقش پنهان در آرزوی فرار و رهایی از موقعیتش روحی بی‌قرار و سودایی دارد. او که همواره در اندیشه هدفی دوردست‌تر حال و گذشته را وامی‌گذارد در نهایت درمی‌یابد که آینده پادرهواست و او فی‌الواقع اسیری بیش نیست؛ اسیر سایه‌های گذشته و در زندگی‌اش اسیر سایه «پدر». «به‌نوعی خوشحال بودم که آدمی شده‌ام از دایره و مدار گذشته و حال گریخته و به‌سوی آینده پرتاب می‌شوم. اگر در گذشته نگاهی کرده‌ام عقوبتش را پس داده و تطهیر شده‌ام و از این پس زندگی تازه‌ای دارم که باید با آن خو کنم. با مشکلاتش بسازم و یا دست‌وپنجه نرم کنم، اما این هم خواب و خیالی بیش نبود.»2 محمدعلی از جمله نویسندگانی است که در سیر داستان‌نویسی‌اش ایده‌ای معین را پی می‌گیرد. او در تازه‌ترین داستانش «بادها و دودها و شمع‌های خاموش و روشن» در حین روایت بازی سرخوشانه راوی (پدربزرگ) با نوه‌اش سپیده، به‌ناگاه و به‌یکباره با رجعتی به گذشته نقش بی‌بدیل گذشته را به ذهن متبادر می‌کند گو اینکه راوی می‌گوید «من نباید این خاطرات بد را مرور کنم» اما گویی که گریز از «خاطره بد» درهرحال ناممکن می‌شود و راوی حتی در حین بازی شیرین و دلچسب با نوه‌اش، گذشته‌ای دور را با جزییاتش به‌ خاطر می‌آورد «در آن زمستان سرد من و خواهر توامانم (ارغوان)‌ زیر کرسی بودیم. پدر و مادرمان قرار بود از سرخاک مادربزرگم برگردند. وقتی خانه نبودند شمع‌ها را می‌بردیم زیر کرسی گرم و تاریک... نمی‌دانم... چرا ناگهان بشقاب شمع‌های روشن روی دامن گل‌منگلی خواهرم غش کرد و روشنش کردند. کمی که خندیدم خواهرم ترسید من هم ترسیدم... من گریه می‌کردم و خواهرم ساعتی بعد آمد روی آب و به من خندید. هوا سرد بود خیلی سرد من دویدم طرف کرسی و لحاف را کشیدم روی سرم... من نباید این خاطرات بد را مرور کنم. این‌جا نه کرسی داریم و نه حیاطی بزرگ و پر از لجن.» 3 در آن خاطره دور «پدر و مادر راوی در حال بازگشت از سرخاک مادربزرگ هستند به این‌سان بازی راوی و خواهرش طعمی از مرگ نیز به خود می‌گیرد». مرگ در نوشته‌های محمدعلی حضوری جدی دارد. این مرگ نه صرفا مرگی بیولوژیک و به‌اتمام‌رسیده که بالعکس مرگی زنده و همیشه حاضر است که حتی نباید از آن وحشت کرد زیرا مرده‌ها حضورشان در زندگی به‌مراتب بیشتر از زنده‌هاست «مرده‌ها وقتی مرا می‌بینند خاک را کنار می‌زنند، سنگ قبرشان را برمی‌دارند. سر و صورت پاک می‌کنند و دوزانو جلو هم می‌نشینند»4 به بیانی دیگر مرگ ناخودآگاه فعال‌ مایشائی است که نقش هدایت‌کننده و همواره حاضر دارد که حضور خود را همواره تداعی می‌کند حتی آن خاطره بد، برخلاف میل راوی در ذهنش زنده می‌شود و «نقش پنهان» همچون صدایی از جانب «پدر» در ضمیر پسر تداعی می‌شود. «اما هیکل جسد، مثل پدرم بود با همان زخم روی گردن و سینه شکافته. روی سینه او خال‌کوبی شده بود: زنده‌باد، کلمه دیگر در کنار پوست ورآمده خوانده نمی‌شد. فریاد زدم «زنده‌باد چی؟» و جسد را بغل کردم صدایی از ضمیرم گفت:‌ زنده‌باد تو که اندیشه پریشان و مرگ‌طلب زمانه‌ای»5 صدایی که به ضمیر ناصر رزاقی می‌آید همان گذشته‌ای است که همچون بهمنی عظیم آدمی را با خود می‌برد و تاریخ را به جهانی شگرف از لحظه‌های تجربه‌شده بدل می‌کند. اینها همه اهمیت بی‌بدیل گذشته است در حالی که «آینده» در جهان محمدعلی شعار و فی‌الواقع پادرهواست. در اندیشه محمدعلی «نقش شخصیت در تاریخ» موضوعی است که تنها ته‌مایه‌ای از خنده‌ای تلخ را به لب می‌آورد و «اتوپیا» که به‌ناگزیر امید را با خود به‌همراه می‌آورد، مصداق شعر شاعری می‌شود که می‌گوید: «عرض خود می‌بری و زحمت ما می‌داری» چراکه اسطوره‌ها و افسانه‌ها جهان را پیشاپیش تسخیر و توجیه کرده‌اند. گرایش طبیعی آدمی به گذشته و خاطره تاریخ را به لحظه‌های تجربه‌شده‌ای بدل‌ کرده که دیگر در آن تجربه جدیدی رخ نمی‌دهد. ویژگی منحصربه‌فرد محمدعلی ارایه آدم‌های ساده، مختلف،‌متنوع اما عملگرا (پراگماتیست) است که درون ‌ساختاری پیچیده قرار گرفته‌اند. این آدم‌ها اگرچه ساده‌اند اما ساختارهای جامعه به همان اندازه پیچیده و مناسباتش کهن هستند. پراگماتیست بودن آدم‌ها به ماجراجویی‌شان می‌انجامد. این خود تنوع نقش‌ها را بیشتر می‌کند. ساختارها اما برنمی‌تابند آنها حکم «پدر» را دارند و ماجراجویی فرزندان را قبول نمی‌کنند. فرزندان به‌خاطر عملگرایی‌شان این امکان را می‌یابند تا امکان گریز پیدا کنند. آنها تغییر مسیر می‌دهند، استحاله می‌یابند و دگرسان می‌شوند اما گریز اساسا منتفی است. بنابراین آنها به شخصیت‌های جدید در همان ساختارها بدل می‌شوند. به‌اینگونه داستان اوج می‌گیرد و جالب می‌شود و این البته بر جذابیت رمان‌های محمدعلی می‌افزاید. پی‌نوشت‌ها: 1- نیما یوشیج 2، 4، 5- نقش پنهان، محمدعلی 3- بادها و دودها و شمع‌های خاموش و روشن، داستانی تازه از محمدعلی، شرق، 2021

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.