گفتوگوی اختصاصی «شرق» با «سونیا بالاسانیان» هنرمند ایرانی مقیم آمریکا:
هنر ایران همچنان باشکوه است
آزاده جعفریان
سونیا بالاسانیان ٧٢سال پیش در« ازنا» اراک به دنیا آمد، چنانکه از نامش پیداست، ارمنیتبار است. او سالهاست در «نیویورک» و ارمنستان زندگی میکند؛ نام او بهواسطه حضور یک اثر درخشان در سومین «حراج تهران»، باردیگر بر سر زبانها افتاد؛ نقاشی انتزاعی او با عنوان «زیر طاق (شماره ٧)» با قیمت ٣٠ تا ٤٠میلیونتومان در این حراجی عرضه شد، ٦٠میلیونتومان چکش خورد و کنجکاویها برای دانستن بیشتر از سرنوشتش و آنچه در سالهای دور از خانه انجام داده است، در میان جامعه هنری تسری یافت؛ او در پنسیلوانیا و نیویورک درس خوانده و از جمله فعالیتهای هنریاش میتوان به راهاندازی و مدیریت کانون هنرهای معاصر و تجربی ارمنستان و شرکت در دههانمایشگاه در نیویورک و تهران اشاره کرد. بالاسانیان دههاجایزه بینالمللی از موزهها و دانشگاههای مختلف نیز در کارنامه دارد. خودش دوران کاری خود را به سهمقطع تقسیم میکند: دوره نقاشیهای آبستره، دوره فعالیت در حوزه هنر اجتماعی-سیاسی که با تولید چیدمان، ویدیوآرت و چندرسانهای همراه است و دوره بازگشت به نقاشی آبستره بدون رهاکردن پروژههای اجتماعی- سیاسی. بالاسانیان در این گفتوگو از زندگی
شخصی و کاری خود گفته است. این مصاحبه به لطف هماهنگیهای «مژده طباطبایی» مدیر گالری مژده و به صورت کتبی انجام شده و بالاسانیان، پاسخ پرسشها را به زبان انگلیسی داده است. تا آنجا که میدانیم شما متولد «ازنا» در اراک هستید. از زندگی در این منطقه بگویید؛ اینکه چه شد به عالم هنر روی آوردید و سرانجام راهها به فیلادلفیا ختم شد... . من در ده ازنا در اراک در یک خانواده سنتی ارمنی به دنیا آمدم. هفتخواهر و دوبرادر دارم. ما در مجموع 21بچه و 15نوه داریم. پدرم یک پیمانکار بود. او یک تاجر معروف و یکی از رهبران جامعه ارمنی اراک بود و مورد احترام جامعه ایرانی که میزبان ما بودند. در دوران کودکی و نوجوانی همیشه شیفته نقاشی و ادبیات بودم. مهمترین فعالیت فوقبرنامه در خانواده ما مطالعه کتاب بود و باید به پدرمان درباره کتابی که خواندهایم، گزارش میدادیم. سال1965 با ادوارد بالاسانیان ازدواج کردم که یک مهندس معمار و شهرساز است و در مقطعی هم به طور حرفهای بهعنوان بازیگر در تئاتر ایران فعال بود. در دوران کوتاه نامزدی در کلاسهای خصوصی طراحی اما آبراهامیان شرکت کردم. بعد از ازدواج، من و همسرم ایران
را ترک کردیم تا خارج از ایران به تحصیلات خود ادامه دهیم. یکسال را در لندن گذراندیم و وقتی در زبان انگلیسی مهارت بیشتری پیدا کردیم، به فیلادلفیا در آمریکا رفتیم. همسرم در دانشگاه فیلادلفیا در رشته برنامهریزی شهری و منطقهای درس خواند و سال1975 دکترای خود را از این دانشگاه دریافت کرد. من هم در برنامه مشترک آکادمی هنرهای زیبای پنسیلوانیا و دانشگاه پنسیلوانیا مشغول تحصیل شدم و سال1970 مدرک لیسانس گرفتم. سپس در فاصله سالهای1971 و 1972 در برنامه مطالعه مستقل موزه ویتنی در نیویورک شرکت کردم. بعدا در سال1978 از انستیتو پرات در بروکلین، نیویورک مدرک فوقلیسانس گرفتم. نخستین تجربیات هنریتان چگونه شکل گرفت؟ ازدواج نقطه محوری تحول هنری من شد. همسرم جدا از اینکه یک مهندس معمار و شهرساز است، هنرمند و علاقهمند به هنر است و یک فعال اجتماعی. حلقه دوستان نزدیک او شامل تعدادی از هنرمندان و روشنفکران پیشرو ایرانی است که بیشتر آنها ارمنی- ایرانی هستند. ارتباط و تعامل با آنها من را در مسیر تفکر و خلاقیت قرار داد. کار را با نوشتن شعر به ارمنی برای گلچین ادبی «Nor Ej» (به ارمنی: صفحه نو) که هر دو یا
سهسال منتشر میشد، شروع کردم. وقتی به این گروه پیوستم، با خودم پنجنفر بودیم. من از همه کوچکتر بودم. «Nor Ej» یک گروه آوانگارد از شاعران و نویسندگان و گروهی پیشرو در میان ارامنه مهاجر بود. این تجربه آغازین و تجربههای بعدی به من یاد داد از توصیفات پر از لفاظی و خالی از محتوا و عرضه «سطحی» هنر پرهیز کنم. یاد گرفتم ادبیات و هنر یعنی بیان احساسات درونی. گاهی اوقات ممکن است یک هنرمند شخصیترین احساسات خود را در لفافه و از طریق نمادها بیان کند و این من را به سوی مهمترین کشف هنری هدایت کرد: اینکه هنر غرقه در نمادهایی است که خردمندی و درک را میطلبد. همچنین هنر انتزاعی (آبستره) لایههایی چندگانه دارد که نیاز به ظرفیت دیدن و حسکردن دارد. یاد گرفتم هیچ هنری نیست که تا حدی انتزاعی نباشد و درجههایی از دگرگونی نمادین را نداشته باشد. یاد گرفتم که باید تشخیص دهیم این نکات انتزاعی و نمادها وجود دارند و توانایی «دیدن» و حسکردن آنها را پیدا کنیم. در سالهای نخست، فرم و محتواهایی که در نقاشیهایتان بازتاب مییافت، چه بود؟ در آکادمی هنرهای زیبای پنسیلوانیا، به جز تحصیلات آکادمیک، سفر در حوزه مدرنیته
و دنیای مسحورکننده هنر معاصر را هم شروع کردم. اولین آثار من نقاشیهای آبستره بودند. در این مقطع، منابع الهام من تصاویری از گسترههای خشک و بایر یک سرزمین و چشمانداز مرموز بود که از دوران کودکیام تاثیر میگرفت. بعدها اشکال من به حالتهای تکراری از نوشتار و خلق یک زبان آبستره بصری و مدرن تغییر شکل داد. آثار این دوره شبیه نسیمی که از میان دشتها میگذرند یا رگههای باران زیر نور بودند. حرکتهای مکرر قلممو آثاری آبستره و موزون خلق کردند. هشتاثر آبستره من در این مقطع، اکنون در موزه هنرهای معاصر تهران است. از سال2000 سراغ تصاویر آبستره از بافت و بناها رفتم؛ آثاری از ساختمانهای باستانی، اشکال اسلیمی و معماری. اینجا نیز همان ایده جزییات تکراری یک گستره آبستره را شکل میدهد. این آثار قرار است ماهیت معنوی داشته باشند و نوعی آرامش و حس بهت و تحسین را منتقل کنند. اولین نمایشگاهتان کجا برپا شد و چه آثاری روی دیوار بردید؟ به صورت حرفهای اولین نمایشگاههای خود را در ایران برپا کردم. سال1975 در گالری زروان و سال1976 در گالری سامان نمایشگاه انفرادی برپا کردم. همه کارهای اولم نقاشیهای آبستره بودند
و بیشتر آنها فروخته شدند. سال1976 یکی از هنرمندان ایران در نمایشگاه بینالمللی هنر بازل در سوییس بودم. همان سال در نمایشگاه گروهی «هنر زنان» در مرکز بینالمللی هنر تهران همینطور نمایشگاه گروهی «هشتاد سال هنر مدرن ایرانی» در مرکز فرهنگی ایران-آمریکا در تهران شرکت کردم. بعد از پایان تحصیلات در آمریکا، سال1970 به ایران برگشتیم و برای چندسال در دانشکده هنرهای تزیینی و دانشگاه فارابی تدریس کردم. تهرانی که شما ترک کردید از منظر هنری و توسعه هنرهای تجسمی چگونه بود؟ اوایل سال1979 ایران را ترک کردم. در اواخر قرنبیستم، هنر ایرانی در سطح بینالمللی تا حد زیادی شناخته شد و مورد احترام قرار گرفت. اعتقاد دارم هنر ایرانی شهرت و شکوه خود را از دست نداده است. شیوههای بیان شاید از دورهای به دورهای دیگر تغییر کرده باشد، اما روحیه و جلوه اصلی آنجاست و هیچوقت از بین نرفته یا لطمه ندیده است. چرا ایران را ترک کردید و برای همیشه مقیم آمریکا شدید؟ من هیچوقت ایران را «ترک» نکردم. ایران همیشه در قلب و ذهن من است. اواخر دهه1970 تصمیم گرفتیم به ایالاتمتحده مهاجرت کنیم؛ جایی که در دانشگاه
آنجا درس خوانده بودیم و تنها پسرمان آنجا به دنیا آمده بود. در اوایل دهه1990 پس از فروپاشی اتحادجماهیرشوروی، مقیم ارمنستان، سرزمین اجداد ارمنی خود شدیم. بنابراین باید هویت پیچیده خود را درک میکردیم: ایرانیهای ارمنیتبار، در حال حاضر شهروندان ایران، ارمنستان و ایالاتمتحده آمریکا. این سرنوشت ماست. ما این موهبت را داریم که هویتهایمان متفاوت است. از ملتهایی که میزبان ما بودند خیلی چیزها داریم و برای همیشه از این ملتها برای احترامگذاشتن به هویت قومی ما و اینکه ما را مانند خودشان پرورش دادند، سپاسگزاریم. در آمریکا چه کردید و مسیر هنری شما چگونه ادامه یافت؟ در دهه1980 مسیر کاری من کاملا تغییر کرد و از نقاشی آبستره به هنری متمایل شد که با موضوعات اجتماعی و سیاسی مرتبط با فجایع جنگ، زیر پاگذاشتن حقوق بشر، مسایل زنان و... سروکار دارد. چندچیدمان (اینستالیشن) مهم در موزه هنر مدرن نیویورک، فرانکلین فرنیس، اسکالپچر سنتر و دیگر نقاط نیویورک و ایالاتمتحده دارم. یک کتاب با موضوع خودنگارهها (1981) و دوکتاب شعر ارمنی (1982 و 1991) منتشر کردم. جزییات مربوط به فعالیتهای هنریام را هم شاید بتوان از
وبسایت من پیدا کرد. سال1992 شروع به کار در ارمنستان کردم؛ ارمنستانی که پس از فروپاشی شوروی در قالب یک جمهوری مستقل ظهور کرده بود. کار را با برپایی یک نمایشگاه گروهی سالانه در ارمنستان شروع کردم، این نمایشگاه خیلی زود به یک مرکز مهم هنر تجربی معاصر تبدیل شد که هرسال میزبان بیش از 20پروژه هنری بود. این مرکز همچنان یک مکان منحصربهفرد در کل قفقازجنوبی است. سال1995 ارمنستان بهواسطه این مرکز هنری برای اولینبار در بیینال ونیز شرکت کرد و 16سال (هشتدوره پیاپی) است که در این رویداد هنری حضور دارد. نام این مرکز، کانون هنرهای معاصر و تجربی ارمنستان است. هرسال نمایشگاههای گروهی زیر نظر من در این مرکز برپا میشود. از طریق این پروژههای سالانه، رویدادهای هنری تکنیکهای چیدمان، ویدیوآرت عکاسی و هنر چندرسانهای را بهعنوان رشتههای مستقل هنری معرفی کردم. اگر بخواهید دورههای مختلف آثارتان را بر اساس فرم و محتوا برشمرید، چگونه آن را دستهبندی میکنید؟ دورههای کاریام را به سهدسته تقسیم میکنم: 1- دوره نقاشیهای آبستره من پس از نقل مکان از فیلادلفیا به نیویورک و به پایانرساندن تحصیلات در موسسه
پرات، بروکلین و نیویورک (1979-1970) شروع شد. این دوره با برپایی نمایشگاه در موسسه پرات شروع شد و در ایران با برپایی نمایشگاه در گالریهای زروان و سامان و افتتاح موزه هنرهای معاصر تهران ادامه پیدا کرد. 2- از 1980 تاکنون: هنر اجتماعی- سیاسی. تولید چیدمان، ویدیوآرت و چندرسانهای و پروژههایی که به مسایل انسانی، رنج انسانها بهخاطر فجایع جنگ و حقوق زنان بهخصوص در ناحیه قفقاز و خاورمیانه، اشاره دارند. 3- از 2010 تاکنون: بازگشت به نقاشی آبستره بدون رهاکردن پروژههای اجتماعی- سیاسی که در بالا به آن اشاره کردم. اثری از شما که در سومین «حراج تهران» ارایه شد، به وضوح کهنالگویی و اثیری است. جادویی که در این فضا موج میزند از کجا میآید؟ بازمیگردم به آنچه در پاسخ به سوال شما درباره نخستین تجربههای هنریام گفتم: درک نمادها و تشخیص سطوح هنر انتزاعی. اینکه یکی از آثار من در حراج تهران این سوالها را به همراه داشته، نشاندهنده دوچیز است: این کار با بیننده ارتباط برقرار کرده که این سوالها را مطرح میکند و سوالکننده در درک نمادها و لایههای انتزاعی «پنهان» در کار مهارت و بینش دارد. هیچوقت کارم را
«توضیح» نمیدهم. این وظیفه یک منتقد هنری است. میتوانم به شعرم اشاره کنم، اما آنها هم مانند نقاشیهایم انتزاعی و پر از نمادگری هستند. ترجمه انگلیسی بعضی از شعرها در وبسایت من هست. ضرباهنگ دوار اثرتان یادآور اوزان شعر کلاسیک ایرانی یا عربی هم هست. آیا میشود گفت جانمایه اصلی اثر همین ریتمهایی است که به وجود آوردهاید؟ شاید این را اضافه کنم که به طور کلی در بناهای آجری نوعی ریتم و یکنواختی هست: عناصر کوچک (آجرها) انگار تا ابد تکرار میشوند و ریتم ذاتی شعر فارسی را به یاد ما میآورند. آنها همچنین حال و هوای احساسات پیوسته و بیپایان سوگواری یا حتی لذت درونی را منتقل میکنند. شکل گنبد همچنین نمادی از حفاظت به تمام معنی و همینطور تمرکز بر چیزی است که شاید باریتعالی باشد یا هر چیزی که بیننده بتواند تصور کند. معماری و فضا در این اثر هم حاضر و هم پنهان به نظر میآید. آنچه در آغاز به آن میپردازید، فضا است یا معماری؟ معماری؛ منبعی است که فضا را خلق میکند. فضاها همهجا هستند. بعضیها مصنوعی هستند و بعضی طبیعی. از دید یک هنرمند شاید فرقی بین یک گنبد مصنوعی و گستره بزرگ آسمان
نباشد. شعر خیلی از ملتها غرقه در چنین استعارهها و مقایسههای نمادین است... من با محیطی که در آن هستم به عنوان لحظهای اگزیستانسیالیستی از زندگی برخورد و آن را از طریق روح و ذهن خودم در نقاشی و شعر منعکس میکنم. لایههای کار آنچنان تفکیکشده و دارای مرزبندی نیست که بتوان تکتک شناساییشان کرد. لایههای زیرین چه نقشی در کارتان ایفا میکنند؟ هریک از کارهای من به صورت واحد معنی دارد. شاید یکنفر لایههای متفاوت انتزاع را در آن حس کند، اما ممکن است نتواند آنها را تفکیک یا تجزیه و تحلیل کند. به عنوان یک هنرمند زمانی حس میکنم کاری را به پایان رساندهام که بیننده متوجه شود چیزی معنوی در اثر نهفته است؛ همانطور که اینجا این اتفاق افتاده است. زیبایی انتزاع این واقعیت است که بر مبنای نگاه بیننده، حالت روحی و اطلاعاتی که دارد، قابل درک و تفسیر است. آنچه مهم است برقراری «تماس» است. منشأ سکوتی که بر کلیت اثر حکمفرماست، چیست؟ اصلا سکوت است یا هیاهویی درونی؟ سکوتی که در این اثر خاص حس میشود، یک واقعیت است. هیاهوی درونی چیزی ساختگی یا خیالی است که به موقعیت ذهنی یا روانی بیننده بستگی
دارد. این حاصل ذهن بینندهای است که تحتتاثیر کار قرار گرفته است. حکمت شرقی درونمایه محتوایی این اثر است یا اینکه تنها مختصات فضایی-زمانی تفکر شرقی را دنبال کردهاید؟ من هویتی چندگانه دارم. هرسه فرهنگی که در آن رشد کردهام در سطوح متفاوت بهلحاظ شدت و عمق بخشهایی از آن را تشکیل میدهند. بنابراین جواب این سوال، مثبت است، اما اندازه آن قابل تامل است که این خود یکی دیگر از زیباییهای این وضعیت است. چه مولفههایی در آثارتان استمرار دارند؟ در جریان تازهترین فعالیتها در حوزه هنر معاصر در صحنه بینالمللی هستم. این در کنار موقعیت ذهنی و روحی، نقطه ارجاع آثار من است. بنابراین همه چیز سیال و دایم در حال تغییر و رشد است. از پالت رنگیتان بگویید... . تا همین اواخر پالت رنگی من همیشه تیره و مملو از رنگ سیاه با پسزمینه سفید بود. بهتازگی رنگهای روشن در کار من نمودار شدهاند. بر چه دلالت دارد؟ نمیدانم. شاید بعدا باید به این پرسش برگردیم. آیا به برپایی نمایشگاه در تهران فکر میکنید؟ برپایی نمایشگاه انفرادی در تهران یکی از آرزوهای من است. امیدوارم
روزی عملی شود. هنر ایران را در سالهای اخیر چگونه ارزیابی میکنید؟ شکوه، روحیه و حال هنر ایران هیچوقت از بین نخواهد رفت. ممکن است شکل و نحوه ابرازش تغییر کند، ولی محتوا برجای خواهد ماند. به نظر من هنر ایران کماکان در شکوفایی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.