نمونه موردی ترجمههای کارل اشمیت
بحران تقاضا؛ شلختگی عرضه
فرشاد کوشا
باوجود همه تمجیدها از سنت در تقابل با امر مدرن، ما مردمانی بیسنتایم. سنتها در خاک این سرزمین پا نمیگیرند و صرفنظر از ساختار بازدارنده شکلگیری آنها، آنجا هم که یکسنت شکل میگیرد، آمیخته به انواع روانشناسیهای شخصی پیگیری نمیشود. اوضاع کنونی نشر ایران، از جمله، گواه این ادعاست. بازار آشفتهای که امروز بهعنوان فضای نشر کتابهای فلسفی و نظری میشناسیم فاقد هرگونه سنت فکری و فرهنگی است. کتابهای متنوعی که ترجمه میشوند بیآنکه خوانندهای داشته باشند، بیآنکه ایدههایشان بسط یابد، بیآنکه فراتر از چاپ «منتشر» شوند و مخاطبانی را، هرچند بالقوه، درگیر کنند. مترجمانی که ترجمه میکنند، بیهیچ دغدغه صحت و وثاقت متن، بیهیچ نیمنگاهی به نحوه ارایه و انتشار ایدههای ترجمهشده، بیهیچ اتکایی به متون از پیشموجود در ادبیات بحث، بیهیچ اشارهای به زمینههای متن ترجمهشده و مترجمانی که در رشد و غنای آن کوشیدهاند و اینک بهلطف آنها مترجمان جدید میتوانند راه خود را آغاز کنند یا ادامه دهند. حاصل آنکه، در چنین فضایی آنچه اهمیتی ندارد خواندهشدن یا تعقیب ایدههایی است که ترجمه میشود؛ کتابها ترجمه میشوند صرفا از
آنرو که نامی بر نامهای متکثر مترجمان این روزها افزوده شود، صرفا از آنرو که مترجم، تصاعدی، کتابی را به کتب ترجمهکردهاش بیفزاید و تعداد آثار خود را روی نمودار ببرد. به اینترتیب، با نسل جدیدی از مترجمان مواجهیم که کمتر کسی در میان ایشان به فکر بسط و اشاعه کتابی است که ترجمه کرده و ایدههایی که، لابد از روی تعلقخاطر، به فارسیزبانان معرفی کرده است. با اینهمه نباید این رویه را به افراد و مترجمان تقلیل داد و ساختارهای موجود را نادیده گرفت. مهمترین مانع ساختاری در این زمینه فقدان نشریات، مجلات و مطبوعاتی است که زمینه را برای انتقال مفاهیم فراهم میکنند. در دهه70 ما با مجلات ادبی و نظری مهمی همچون کلک، دنیای سخن، ارغنون، کیان و نظایر آن روبهرو بودیم که امکان عرضه مباحث فکری و ادبی را فراهم میکردند و مترجمان و روشنفکران ایدههای خود را بهواسطه آنها در میان میگذاشتند، فقدان چنین نشریاتی امروزه نتیجهای ندارد جز آشفتهبازار کتاب موجود. جلسات فکری و نظری و از جمله نشستهای نقد و بررسی کتاب نیز امروز خلاصه شدهاند در «رونمایی» و تعریف و تمجید صرف که باز حاصلی ندارد جز انبوهی کتاب مغلوط و «بیمعنا» و
«نامفهوم» که اغلب از صدصفحه و هزارنسخه تجاوز نمیکنند. نتیجه اینکه جریانهای فکری در چنین شرایطی پا نمیگیرند و اگر هم بگیرند، ابتر میمانند و کوشندگان آنها تکافتاده و منزوی. فضای فعلی نشر ایران اتمیزه و منفرد است. نسل جدید مترجمان در مقام «افراد» کتابهایی را ترجمه میکنند، مستغنی از هرگونه ارجاع به آثار قبلی، بینیاز از خواندهشدن کتابهایشان. بحران تقاضا یکچیز را راحت کرده: عرضه. وقتی تقاضایی نیست چه فرقی میکند کتابی که عرضه میشود درست باشد یا غلط، پیشتر ترجمه شده باشد یا نه، از چه سنتی اخذ شده و کجا بالیده، چه کسی یا کسانی در آن سهیم بودهاند... مهم این است که نام ما بهعنوان «مترجم» ثبت شود و بس. کافی است به چندین و چند کتاب که در کمتر از یکسال از کارل اشمیت به فارسی ترجمه شده نگاهی بیندازیم. صرفنظر از اقبالی که به اشمیت در مقام متفکری سیاسی میشود (همان متفکری که تا چندسال پیش بهعنوان نظریهپرداز فاشیسم طرد و انکار میشد)، کیفیت و نحوه ارایه این آثار بحثانگیز است. دو ترجمه از جلد اول الاهیات سیاسی (لیلا چمنخواه، نشر نگاه معاصر و طاهر خدیو، نشر رخدادنو)، یک ترجمه از جلد دوم الاهیات سیاسی
(لیلا چمنخواه، نشر نگاه معاصر)، دو ترجمه از مفهوم امر سیاسی (سهیل صفاری، نشر نگاه نو و یاشار جیرانی و رسول نمازی، نشر ققنوس) که در این میان هیچیک حتی اشاره یا نگاهی به نحوه معرفی اشمیت در ایران و سابقه موجود نمیکنند و نمیاندازند. اینهمه درحالیکه ششسال پیش اشمیت در مجموعه «قانون و خشونت» (رخداد 2) به فارسیزبانان معرفی و در بسط و اشاعه آن کوشیده شده بود. در همان کتاب مقالاتی درباره اشمیت ترجمه و تالیف و متن کامل ترجمه مقاله «مفهوم امر سیاسی» منتشر شد. مقالاتی همچون «والتر بنیامین در برابر کارل اشمیت» از جورجو آگامبن، «تکثرگرایی و دموکراسی مدرن: دور و بر کارل اشمیت» از شانتال موف و «درآمدی بر ناموس زمین به قلم کارل اشمیت» ازگری اولمن. بیتردید هرگونه ترجمهای از اشمیت نمیتواند مستغنی از ترجمه ازپیشموجودی باشد که با شرح و تفسیرهای مختلف همراه بوده است. اما از آنجا که در فضای فعلی نشر همهچیز ممکن است، ترجمههایی به بازار میآید که نه بهتر و کاملتر از ترجمههای پیشین و پیشبرنده آنها که ضعیفترند و امکان شکلگیری سنت را پیشاپیش منتفی میکنند. در چنین شرایطی، توقع خواندهشدن کتابها بعیدترین و
نامحتملترین توقع ممکن است - توقع تاثیرگذاری و جریانسازی آنها از آن بعیدتر و محالتر. معالوصف، آشفتهبازار کنونی را نمیتوان به انگیزههای شخصی و نیات فردی فروکاست و همچنان باید ساختاری را نقد کرد که به این وضع دامن زده است؛ ساختاری همزمان سنتپرست اما سنتگریز و سنتستیز.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.